کد خبر : 81998
/ 11:07
نگاهی به بحران آب در استان (بخش اول، کشاورزی)؛

بخش کشاورزی، قربانی یا مسبب؟

این یک بند را با دقت بخوانید: «٨٠درصد آب مصرفی خراسان‌رضوی از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود.

بخش کشاورزی، قربانی یا مسبب؟

از ٣٧دشت استان، ١٨تا ممنوعه است؛ یعنی درباره احتمال بازگشت آن به وضعیت سابق، باید گفت هرگز. ١۶‌دشت دیگر در شرایط بحرانی قرار دارد و اگر برداشت بی‌رویه آب متوقف شود، در بلند‌مدت می‌‌توان به آن‌ها امیدوار بود. سه دشت باقی‌مانده، شرایط تشکیل سفره آب زیرزمینی را ندارند.»
و حالا یک بند دیگر از زبان محمدحسین شریعتمدار، مشاور عالی وزیر جهاد کشاورزی: « فقط تا پایان برنامه ششم برای رفع بحران آب فرصت داریم. اگر در طول این برنامه نتوانیم به رفع این بحران برسیم، بعد از آن دیگر چیزی باقی نمی‌ماند که به آن توجه کنیم.»
چهار سال تا پایان برنامه ششم باقی است.
غفلت عمومی
این مرثیه را می‌‌توان همچنان ادامه داد. آن‌قدر‌که به قول معروف، بشود مثنوی هفتاد‌من؛ مثلا مدیرعامل آبفای استان پارسال گفته بود: استفاده از منابع آب تجدید‌پذیر حداکثر باید ۴٠‌درصد باشد. این رقم در شرایط خاص تا ۶٠درصد هم افزایش می‌یابد. در خراسان‌رضوی هر سال به‌طور‌متوسط ١٣٠‌درصد از منابع آب تجدیدپذیر استفاده می‌شود.
وضعیت بارندگی هم نیاز به تفصیل ندارد و همه ما هر‌قدر که از اطرافمان غافل باشیم، کاهش چشمگیر بارش نسبت به سال قبل را حس کرده‌ایم. بر‌اساس آمار منتشر‌شده اداره کل هواشناسی استان از ابتدای سال آبی (ابتدای مهر) تا ٢١‌فروردین، متوسط بارش در استان با کاهش ۴۴.٣ درصدی نسبت به سال گذشته، به ٧۴.١ میلی‌متر رسیده است. افت بارش در مشهد تقریبا مشابه میانگین است؛ به‌طوری‌که پارسال ٢٢٩.۴ میلی‌متر بارش داشتیم و امسال ٩٣.۶ میلی‌متر یعنی ۴٠.٨‌درصد کاهش.
با این تفاصیل، شما هم احتمالا مجاب و با کارشناسان هم‌عقیده شده‌اید که اطلاق واژه «بحران» برای وضعیت کنونی آب به‌ویژه در دشت مشهد درست نیست؛ چون کلمه «بحران» به دوره‌ای موقت اشاره دارد، اما وضعیت آب در این دشت از این حرف‌ها گذشته و به حالت وخیم رسیده است. با‌وجوداین، ما با همان شیوه شرایط عادی با آب رفتار می‌کنیم. گویا هنوز این خطر بیخ گوش را باور نکرده‌ایم و زنگ بی‌آبی برایمان آنچنان‌که باید به صدا در‌نیامده است.
نتیجه روند کنونی
شاید بتوان یکی از دلایل این ناباوری و به نوعی بی‌خیالی را در سبک زندگی شهرنشینی دانست که با استناد به آمار سرشماری سال‌٩۵ ، ٧۴‌درصد جمعیت استان را شهرنشینان و ٢۶‌درصد را روستانشینان تشکیل می‌دهند. با افزودن این نکته که تجمع منابع و امکانات که آب هم از آن مستثنا نیست، همواره برای شهرها در‌دسترس‌تر از روستاها بوده‌ است.
دلیل دیگر را معاون بهره‌برداری شرکت آب و فاضلاب روستایی خراسان‌رضوی می‌گوید، چیزی از جنس مسامحه یا شاید مصلحت‌اندیشی که درست‌بودن ادامه آن، جای تردید دارد. نورا... قائمی معتقد است: بحران آب اکنون واقعیتی جدی است، اما در کشورمان به‌خاطر مسائل سیاسی و امنیتی سعی می‌شود کمتر به آن پرداخته شود.
این در‌حالی است که اگر وضعیت اضافه برداشت آب از منابع زیرزمینی مثلا در دشت مشهد با همین روندی که در پیش گرفته‌ایم ادامه پیدا کند، متوسط شوری آب ظرف ٢٠‌سال آینده به حدی خواهد رسید که دیگر حتی به درد کشاورزی هم نخواهد خورد.
آنچه گذشت...
تا ندانیم چه رفتارهایی باعث شده است به وضعیت قرمز امروز برسیم، شانس برنامه‌ریزی درست برای مدیریت آب موجود، به‌عنوان تنها راه‌حل در‌دسترس‌، کم است. اما از‌آنجا‌که واکاوی گذشته، پای برخی قوانین مصوب و سیاست‌های رسمی غلط را به میان می‌آورد، طبق رسمی نانوشته عادت کرده‌ایم از کنار آن با سرعت نور بگذریم. اگر بخواهیم فهرست جمع‌و‌جوری از خبط‌های گذشته‌مان ردیف کنیم، باید به مواردی اشاره کنیم که سهم آن در وضعیت کنونی روشن‌تر از روز است؛ مواردی مثل برداشت‌ بی‌رویه از منابع آبی به‌صورت قانونی و غیرقانونی، کشت محصولاتی با نیاز آبی زیاد، روند رو‌به‌رشد آلودگی‌های شیمیایی آب، انشعاب‌های غیرمجاز، شبکه آبرسانی فرسوده و بازده اندک مصرف آب در بخش کشاورزی.
با وجود معلوم‌بودن دلایل، عزمی فرادستگاهی برای کاهش آسیب‌های بحران پیش رو مشاهده نمی‌شود. این، نکته‌ای است که یک ماه پیش، مشاور عالی وزیر جهاد کشاورزی به‌صراحت به آن اذعان کرد و گفت: ایران، جزو معدود کشورهایی است که برای مقابله با خشک‌سالی، برنامه جامعی به‌صورت مدون و مصوب ندارد!
بالأخره چند درصد؟
درباره راه‌حل که هیچ، هنوز درباره آمارها نیز بین مسئولان، اتفاق نظر وجود ندارد. اینکه سهم بخش کشاورزی، از آب مصرفی چقدر است، بستگی دارد به اینکه مسئول مربوط، از مجموعه وزارت نیرو باشد یا جهاد کشاورزی. این اعداد خلاف آنچه در ابتدا به نظر می‌رسد، روی کاغذ نیستند و هر‌یک درصد بالا و پایین‌شدن، معادل میلیون‌ها مترمکعب است که با‌توجه‌به ذخایر فعلی آب کشور، ارزشی غیرقابل‌محاسبه دارد. مسئولان وزارت نیرو از سطح کشوری تا استانی برای سهم بخش کشاورزی در مصرف آب بر حدود ٩٠‌درصد تأکید دارند و مسئولان و صاحب‌نظران بخش کشاورزی بر اعداد کمتر و نزدیک‌ به ٧٠‌درصد. شاید بتوان متفاوت‌بودن متولی مدیریت تأمین و مصرف آب را منشأ مشکلات فعلی، چه در سطح آماری و چه برنامه‌ریزی و اجرا، عنوان کرد.
تفاوت آماری‌ای که اشاره شد، حتی در مجموعه خانواده کشاورزی مشاهده می‌شود. اسکندر زند، معاون وزیر و رئیس سازمان تحقیقات، آموزش و ترویج کشاورزی، معتقد است سهم آب بخش کشاورزی فقط ٧٠درصد است و برآورد ٩٢درصدی وزارت نیرو بی‌انصافی به کشاورزی است.
محمد صبور، قائم‌مقام معاونت بهبود تولیدات گیاهی جهاد کشاورزی خراسان‌رضوی، پس‌از مشورت با کارشناسان معاونت‌های مختلف این سازمان، به شهرآرا می‌گوید: ٨۵‌درصد آب استان در بخش کشاورزی مصرف می‌شود. این میزان برای کشاورزی دشت مشهد ۶٧‌درصد است.
هریک از این اعداد را که بپذیریم، شاید در اصل موضوع تفاوت چندانی نداشته باشد؛ اینکه تا پای مصرف آب وسط می‌آید، از بخش کشاورزی به‌عنوان متهم ردیف اول یاد می‌شود. حال باید دید چنین تصوری صحیح است و آیا متولیان این بخش برای مدیریت مصرف تمهید درخوری اندیشیده‌اند؟
مسبب یا قربانی؟
آمارهایی را که اشاره شد، قبول ندارد و تأکید می‌کند وزارت نیرو و دیگرانی که این آمارها را تکرار می‌کنند، ناآگاهانه بخش کشاورزی را تضعیف می‌کنند. این در‌حالی است که بخشی بزرگی از امنیت و برگ برنده کشور ما در‌برابر دیگر کشورهای جهان، به‌ویژه کشورهای نفت‌خیز، مرهون تولید محصولات کشاورزی است. پروفسور ناصر شاهنوشی، عضو هیئت‌علمی دانشکده کشاورزی دانشگاه فردوسی مشهد، با استناد به اطلاعات مرکز آمار ایران و مساحت اراضی زیر کشت استان، اعم از باغی و زراعی، می‌گوید: ۶٠ تا ۶۵‌درصد آب استان و حداکثر بین ۵٢ تا ۵٣‌درصد آب در دشت مشهد، صرف بخش کشاورزی می‌شود که از شاخص کشورهای خشک دنیا با ٨٠‌درصد مصرف و متوسط جهانی با ٧٠‌درصد مصرف، کمتر است.وی ادامه می‌دهد: میزان توجه به بخش کشاورزی در دنیا به برخی دلایل مثل موضوع امنیت غذایی روز‌به‌روز در‌حال افزایش است؛ به‌طوری‌که اکنون در بیش‌از ١٨٠‌کشور جهان، گندم کشت می‌شود. این رقم در گذشته ١۵٣‌کشور بوده است. آن وقت ما با‌وجود برخورداری از اراضی مرغوب و اقلیم مناسب به‌جای مدیریت صحیح منابع آب و سرمایه‌گذاری روی بخش کشاورزی، عملا ساده‌ترین راه، یعنی متهم‌کردن این بخش و کاستن از سهمش را در دستور‌کار قرار داده‌ایم و فقط از فعالان این بخش می‌خواهیم مصرف‌ خود را کم کنند.
به گفته وی در دهه اخیر ١٢‌درصد از اراضی زیر کشت استان کم شده است. با‌این‌حال باز هم گفته می‌شود که بخش کشاورزی مقصر است.
شاهنوشی با اشاره به ماجرای زاینده‌رود و کاهش حقابه کشاورزان منطقه می‌پرسد: اگر واقعا بخش کشاورزی مقصر است، باید پرسید چرا به‌طور‌مثال به‌صرف اجرای راهکارهایی مانند کاهش حقابه بخش کشاورزی از زاینده‌رود، مشکل همچنان پابرجاست؟ در استان خودمان وقتی بررسی می‌کنیم می‌بینیم مجوزهای حفر چاهی که در سال‌های اخیر صادر شده، همگی با کاربری‌های صنعتی و خدماتی برای تأمین آب شرب بوده است نه کشاورزی. بیشتر چاه‌های غیرمجاز هم در باغ‌ویلاها حفر می‌شود.
وی، رشد نامتوازن جمعیت و توسعه شهرنشینی به‌اضافه سوء‌مدیریت را دو عامل رقم‌خوردن شرایط فعلی بیان و مجدد تأکید می‌کند: کشاورزی، قربانی بحران آب است نه مسبب آن.
یک فهرست الزام
فارغ از اینکه بخش کشاورزی، قربانی بحران آب است یا مسبب آن، کسی نمی‌تواند منکر این واقعیت شود که این بخش، بزرگ‌ترین مصرف‌کننده آب کشور است و تغییرات به‌ظاهر کوچک در شیوه استفاده آب، در نگاه کلان، اتفاق‌های بزرگی رقم می‌زند.
در همین راستا الزامات متعددی در برنامه ششم توسعه در موضوع آب کشاورزی برای دولت آمده است و با گذشت یک سال از آن، طبیعتا باید برش استانی نیز تهیه و ابلاغ شده باشد.
در‌کنار تمام این الزامات، خرداد سال گذشته در جلسه شورای کشاورزی استان، از‌سوی استاندار خراسان رضوی، بخش کشاورزی مکلف به کاهش ٧٠٠‌میلیون متر‌مکعبی آب شد.
اگر بخواهیم این عدد را تقریب به ذهن کنیم، می‌توان آن را با نیاز سالانه آب کلان‌شهر مشهد مقایسه کرد که بنا به گفته علیرضا طاهری، معاون شرکت آب منطقه‌ای استان، سالانه معادل حدود ٢۵٠‌میلیون مترمکعب است.
استاندار با بیان اینکه به همان نسبتی که قرار است از میزان مصرف آب کشاورزی کم شود، باید از دیگر سو برای بهره‌وری آب اقدام شود، دستور داده بود سال‌٩۶ و ٩٧ دو هزار کیلومتر تحت پوشش آبیاری تحت فشار و لوله‌کشی قرار گیرد تا آب مورد‌نیاز برای توسعه کشت‌ها با بهره‌وری از این محل
جبران شود.
تا دو ماه دیگر، دستور رئیس شورای بخش کشاورزی استان یک‌ساله می‌شود. اینکه چقدر هدف‌گذاری کاهش ٧٠٠‌میلیون متر مکعبی آب اجرایی شده، سؤالی است که مدیر آب و خاک سازمان جهاد کشاورزی خراسان‌رضوی به آن این‌طور پاسخ می‌دهد: با اقداماتی که پارسال انجام دادیم، ٢١٠‌میلیون مترمکعب آب صرفه‌جویی شده است.
محمد‌ابراهیم بهبودی در توضیح منظورش از اقدامات سال گذشته این سازمان بیان می‌کند: ٢٠‌هزار هکتار از زمین‌های کشاورزی استان را به شبکه نوین آبیاری مجهز کردیم که صرفه‌جویی ٩٠‌میلیون متر‌مکعبی آب را به‌همراه داشت. طول لوله‌گذاری در زمین‌های کشاورزی هم هزار و ٧٠٠‌کیلومتر بود که باعث صرفه‌جویی ١٢٠‌میلیون متر‌مکعب آب شده است.
این میزان، کمی بیشتر از یک‌سوم از الزامی است که در جلسه شورای کشاورزی تعیین شده است. در ١١ماه باقی مانده از سال‌٩٧ می‌توان به تحقق کامل آن امیدوار بود؟ 
کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی