• خانه
  • یادداشت
  • گذری بر پیشینه چهارشنبه‌سوری
کد خبر : 81296
/ 13:14
شبنم کرمی

گذری بر پیشینه چهارشنبه‌سوری

چهارشنبه‌سوری جشنی ایرانی است که از دیرباز در آخرین سه‌شنبه سال (شب چهارشنبه) برگزار می‌شده است. از آنجا که در شاهنامه فردوسی نیز اشاره‌هایی درباره بزم چهارشنبه‌ای در نزدیکی نوروز وجود دارد، می‌توان به کهن بودن جشن چهارشنبه‌سوری یقین برد.

گذری بر پیشینه چهارشنبه‌سوری

دکتر کوروش نیکنام، پژوهشگر در آداب و سنن ایران باستان، در این‌باره عقیده دارد «در گاه‌شماری ایران باستان و زرتشتیان موضوعی به عنوان هفته وجود نداشته است. هفت روز هفته به شکل شنبه و یکشنبه و... ، پس از ورود اعراب به کشور، به فرهنگ ایرانی ورود پیدا کردند. پیش از تسلط اعراب بر ایران، هر ماه ٣٠ روز بود و برای هر روز هم اسمی داشتیم؛ مانند هرمز روز، بهمن روز و...
برای ایرانیان باستان، سال ۳۶۰ روز بوده است با پنج روز اضافه (یا هر چهار سال،۶ روز اضافه) که در این پنج روز، آتش روشن می‌کردند تا به اصطلاح، روح نیاکانشان را به خانه‌های خود دعوت کنند. بنابراین جشن گرفتن شب چهارشنبه آخرسال از آنجا که چهارشنبه در فرهنگ عرب روز نحس هفته هم بوده، خود گویای این است که چهارشنبه‌سوری پس از اسلام در ایران مرسوم شده است.
از این‌رو به نظر می‌رسد این آتش چهارشنبه‌سوری بازمانده همان آتش‌افروزی پنج روز آخر سال در ایران باستان باشد و زرتشتیان به احتمال زیاد برای اینکه این سنت از بین نرود، نحسی چهارشنبه را بهانه و این جشن را با عنوان چهارشنبه‌سوری با اعتقاد اعراب منطبق می‌کردند.» (دکتر کورش نیکنام موبدیار، نویسنده و پژوهشگر فرهنگ ایران باستان، نماینده مجلس هفتم شورای اسلامی)
اما هاشم رضی در کتاب گاه‌شماری و جشن‌های ایران باستان، درباره چهارشنبه‌سوری می‌نویسد: «ایرانیان در یکی از چند شب آخر سال، جشن «سوری» را که عادت و سنتی دیرینه بود، با آتش‌افروزی همگانی برپا می‌کردند.»ابوجعفر نرشحی، مورخ سده ســوم، نیز در کتاب تاریخ بخارا به این جشــن پرداخته اســت. به شــهادت وی، در زمان منصوربن‌نوح، از شــاهان سامانی، اواسط سده چهارم، این جشن به نام جشن «سوری» به معنای «جشن سرخ» برقرار بوده است.به هر روی، از گذشته تاکنون این جشن در ایران‌زمین، آیین‌ها و مراسم ویژه به همراه داشته است که از آن نمونه آتش‌بازی، بوته‌افروزی، کوزه‌شکنی، فال‌گوش نشــینی، قاشق‌زنی و پخش آش و آجیل چهارشنبه‌سوری بیشــترین پراکندگی را در کشور داشته‌اند؛ اما در مشــهد، مراسم کوزه شکستن به این طریق بوده اســت که درون کوزه‌های کهنه، مقداری نمک که علامت شوربختی و مقداری زغال که علامت سیاه‌بختی است و یک سکه کم‌ارزش پول می‌ریختند و همه افراد خانواده آن را به دور سر می‌چرخاندند و آخرین نفر، کوزه را از پشت‌بام به کوچه پرتاب می‌کرد. به گفته هوشنگ جاوید، پژوهشگر فرهنگ عامه و موسیقی آیینی کشــور، نیز «این رسم برای مردم مشهد بسیار با اهمیت بوده است، از این‌رو که مشهد شهری کم‌آب است و کوزه‌ها نقشی جدی در زندگی روزمره مردم داشته‌اند. عده‌ای از مشهدی‌ها هم این رسم را به این شکل به جای می‌آوردند که از چهارگوشــه خانه، ریزه خاک برمی‌داشتند، در کوزه ریخته، درون آن آب می‌ریختند، بین همه اعضای خانواده دست به دست می‌کردند و از بام به پایین می‌انداختند. علاوه بر موضوع بهداشتی کوزه‌های کهنه که پس از یک سال لجن می‌گرفتند، نیاز به نو بودن و دفع بلا، بهانه خرید کوزه‌های نو بود.
هرچند چهارشنبه‌سوری با تغییر رویکردی نامناسب در سال‌های اخیر از هویت تاریخی خود فاصله گرفته است اما در برخی نقاط خراسان هنوز هم در این شب به جای آش، چهارنوع پلو، عبارت از رشــته‌پلو، عدس‌پلو، زرشــک‌پلو و ماش‌پلــو می‌پزند که معمــولا به فقــرا، نزدیکان و همســایگان می‌دهند. در آجیل چهارشنبه‌سوری خراسانی‌ها اصلا نمک -که آن را علامت شوربختی می‌دانند- وجود ندارد. در میان برخی مشهدی‌ها نیز همچنان گره‌گشایی، آتش‌افروختن، کوزه شکستن و آتش‌بازی متداول بوده و علاوه بــر آن، خالی کردن تفنگ (تیر هوایی) هم در برخی روستاها معمول است.»
شبنم کرمی 
کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی