• خانه
  • یادداشت
  • یادآر ز شمع مرده یاد آر
کد خبر : 79203
/ 10:33
محسن مدیرشانه چی

یادآر ز شمع مرده یاد آر

امیرکبیر یکی از نامدارترین این فرزندان شایسته وطن بود. امیر گرچه عمری طولانی نداشت و به گونه‌ای فجیع جان در راه آرمان خود نهاد، این بخت را یافت که به علل گوناگون نامش حذف نشد و حیثیت و اعتبارش کمتر دستخوش جعل و تحریف شد.

یادآر ز شمع مرده یاد آر

در تاریخ ایران همچون دیگر سرزمین‌ها از گذشته تا امروز در کنار غاصبان و غارتگران و بیدادگران و برباددهندگان حیثیت و سرمایه ایران و ایرانی، مصلحان میهن پرستی نیز بودند که دل در گرو آگاهی و آزادی مردم و آبادی و ترقی ایران داشتند. امیرکبیر یکی از نامدارترین این فرزندان شایسته وطن بود. امیر گرچه عمری طولانی نداشت و به گونه‌ای فجیع جان در راه آرمان خود نهاد، این بخت را یافت که به علل گوناگون نامش حذف نشد و حیثیت و اعتبارش کمتر دستخوش جعل و تحریف شد. میرزا تقی خان فراهانی ملقب به امیرکبیر گرچه اصلاحات خود را در تداوم کار اصلاح‌گران پیش از خود از جمله عباس میرزا شاهزاده شجاع و وطن پرست قاجار و قائم مقام فراهانی وزیر دانشمند و کاردان ایران به انجام رساند، اما گستره اصلاحات او بسیار فراتر از پیشینیان خود بود. شکست ایرانیان در دو جنگ فاجعه بار با روس‌ها، در کنار همه پیامدهای زیانبار خود، ایرانیان خصوصا فرزندان برومند و دردمند ایران را در جست‌وجوی علل این ناکامی‌ها به تأمل و چاره جویی واداشت. عباس میرزا سردار دلاور سپاه ایران که با همه رشادت‌ها طعم تلخ شکست را چشیده بود، سلسله جنبان درس آموزی از این ناکامی‌ها و غلبه بر آن بود. از این رو نخستین مرحله از اصلاحات بیشتر بر اصلاح قشون و تربیت نیروهای نظامی کارآمد و اقداماتی چون تأسیس مدرسه نظام متمرکز شد؛ گرچه وارد کردن دستگاه چاپ و ترجمه و انتشار کتاب و دیگر اقدامات اصلاحی نیز مغفول واقع نشد. با این حال، مرگ نابهنگام عباس میرزا در خراسان پایانی بر این مرحله از اصلاحات بود. اصلاحات مثمر و موثر قائم مقام نیز با قتل او که همچون بسیاری از وزیران دانای ایران قربانی حسادت و تنگ نظری صاحبان بی کفایت قدرت شد، در نیمه راه رها گشت.
با سلطنت ناصرالدین شاه، امیرکبیر صدارت کشور و ادامه اصلاحات سلف خویش قائم مقام را به دست با کفایت خود گرفت. موج گسترده اصلاحات امیر کبیر در دوران کوتاه چهار ساله صدارتش تقریبا همه عرصه ها را شامل می شد: اصلاحات نظامی از تأسیس قورخانه یا کارخانه اسلحه سازی و تهیه لباس نظامی تا رده بندی نظامیان و تأمین جیره و مواجب برای آنان و تعلیم علوم و فنون نظامی؛ اصلاحات آموزشی شامل اعزام محصل که دومین مرحله آن در تاریخ ایران در این دوران صورت پذیرفت و نیز تأسیس مدرسه دارالفنون که سه سال پیش از دارالفنون استانبول (عثمانی) و بیست سال پیش از دارالفنون توکیو (ژاپن) ایجاد شد و در آن برای نخستین بار دروس مختلف علوم پایه، رشته های مهندسی، علوم نظامی، پزشکی و دامپزشکی، داروسازی، هنر، تاریخ، جغرافیا، فارسی و عربی توسط معلمان اروپایی و ایرانی تدریس می‌شد؛ اصلاحات علمی و فرهنگی که گذشته از موارد فوق، ترجمه کتب اروپایی و گسترش صنعت چاپ و ایجاد مطبعه ها یا چاپخانه ها و نیز انتشار اولین روزنامه کثیرالانتشار با نام وقایع اتفاقیه را در بر می‌گرفت؛ اصلاحات اجتماعی و تربیتی که باز افزون بر موارد پیشین، موضوعاتی همچون تنویر افکار و مقابله با خرافات و کهنه پرستی را شامل می‌شد؛ اصلاحات بهداشتی و درمانی از قبیل مایه کوبی یا واکسیناسیون؛ اصلاحات اقتصادی و مالی مشتمل بر متعادل ساختن هزینه ها و درآمدهای دولت، تنظیم بودجه برای نخستین بار، تعیین حقوق برای مشاغل، مبارزه با حیف و میل و اختلاس و ارتشا و فساد مالی در دستگاه‌های اداری و دربار و محدود کردن مستمری‌های بی حساب و کتاب شاهزادگان و درباریان؛ و سرانجام اصلاحات دیپلماتیک و مرتبط با سیاست خارجی که به پی ریزی روابط برابر متقابل با سایر دول و ایجاد نمایندگی‌های دائم در کشورهای دیگر مشابه نمایندگی‌های این کشورها در ایران انجامید. امیرکبیر همچنین درراستای ایجاد نظم و ثبات لازم برای انجام اصلاحات مورد نظر به اقداماتی چون دفع شورش سالار در خراسان که موجب ناامنی و پریشانی در این سامان شده بود، پرداخت. گستره و ژرفای اقدامات اصلاحی امیرکبیر که تا روزگار او بی سابقه بود، پس از او نیز شاید تا امروز تکرار نشد. اصلاحات پردامنه امیرکبیر را انقلابی در عرصه کشورداری می‌توان خواند. میرزا تقی خان امیرکبیر، اصلاح‌گری مصمم و صادق بود که در کار اصلاحات به ورطه محافظه کاری و مماشات نیفتاد. در حکومت مطلقه و خودکامانه عصر امیر، اصلاح‌گرانی چون او را سرنوشتی جز آنچه بر او رفت، انتظار نبود اما نام او در دفتر تاریخ پر فراز و فرود این سامان جاودان ماند و میراث او ماندگار و چراغ راه امروزیان و آیندگان شد.
*استاد دانشگاه آزاد مشهد/ محسن مدیرشانه چی*
کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی