کد خبر : 78931
/ 07:46
نگاهی به ابعاد مصرف‌گرایی‌ در جامعه، از خرید شأن اجتماعی تا خریدهای هیجانی

امان از «آف»

بی‌شک تاکنون تبلیغات وسوسه‌انگیز تخفیف مراکز خرید و فروشگاه‌ها به چشمتان آمده است، تخفیف‌هایی که به بهانه‌های مختلف مانند تغییر فصل یا شغل، عید یا ... گذاشته می‌‌شود تا مردم برای دست‌به‌جیب‌شدن ترغیب شوند. اگر کمی دقیق شویم، هر‌روزه این تبلیغات را در تلویزیون، فضای مجازی، بازارگردی و صحبت با دوست و آشنا می‌بینیم و می‌شنویم، تبلیغاتی که ممکن است روی موج آن سوار شویم و گاهی بی‌چون‌و‌چرا فقط به «خریدن» فکر کنیم.

امان از «آف»

 

﷯ دکتر حسین اکبری، جامعه‌شناس: سیستم فرهنگ‌سازی در کشور ما در حال تشدید مصرف‌گرایی است
﷯ طیبه حاج‌محمد‌یزدی ،مشاور خانواده: افراد با مصرف‌گرایی شخصیتی کاذب برای خود تصور می‌کنند
﷯ دکتر مصطفی کریم‌زاده، عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد: مصرف‌گرایی، خرید با حس هیجانی و عقلانیت کمتر است
..........................................
 دو نکته در این ماجرا قابل تأمل است؛ یکی اینکه تخفیف‌ تعدادی از فروشگاه‌‌ها واقعی نیست و آن‌ها قیمت کالا را قبل‌از تخفیف افزایش می‌دهند و بعد با تخفیف به همان قیمت قبلی برمی‌گردانند و دیگر اینکه ما گاهی وسوسه به خرید چیزهایی می‌شویم که احتیاجی به آن ها نداریم.


می‌روم سراغ برندها
برای داشتن نگاهی دقیق‌تر به این ماجرا به یکی از مجتمع‌های تجاری شهر می‌روم که بنر بزرگ سر‌درِ آن از تخفیف‌های حیرت‌آوری خبر می‌دهد. مردم داخل فروشگاه در تب‌و‌تاب خرید هستند و قیمت‌های خط‌خورده‌ قبلی اجناس، طمع خرید را در آن‌ها بیشتر می‌کند. یک دختر دانشجو که در‌حال خرید است، می‌گوید: خرید برایم اهمیت دارد، ولی این‌طور نیست که وقت و هزینه مشخصی برای آن در‌نظر بگیرم. اگر از‌طریق شبکه‌های اجتماعی یا در پاساژگردی‌ها متوجه تخفیفی بشوم که برند هم باشد، حتما از آن خرید می‌کنم. او می‌گوید: ترجیح می‌دهم جنسی را که برند معروفی دارد بخرم، به‌ویژه اگر پوشاک باشد؛ چون بیشتر دیده می‌شود. گاهی هم چیزی را که می‌خرم همان‌موقع نیاز ندارم، اما چون تخفیف دارد می‌خرم. بالاخره بعدا از آن استفاده می‌کنم.

تخفیف‌های دروغین
با خانم جوانی که در یکی از مغازه‌های مجتمع در‌حال بررسی پالتوهاست، هم‌صحبت می‌شوم. می‌گوید: اگر تخفیف فروشگاه‌ها واقعی باشد حتما خرید می‌کنم، اما بعضی مواقع فروشگاه‌ها قیمت‌ها را پیش از تخفیف افزایش می‌دهند و بعد ٢٠ یا ٣٠‌درصد تخفیف می‌گذارند که من به‌عنوان مصرف‌کننده فکر کنم این خرید به نفعم است، در‌صورتی‌که این‌طور نیست.او ادامه می‌دهد: از زمانی‌که ازدواج کردم بیشتر خریدهایم برای نیازهای ضروری است؛ چون مخارج بالاست، وگرنه خیلی دلم می‌خواهد کالاهای تزیینی و دکوری بخرم. پیش‌از ازدواج، خرید برایم جنبه تفریحی هم داشت. اگر نیاز غیر‌ضروری داشته باشم، سعی می‌کنم مراکز تخفیف را پیدا کنم و اگر برند هم باشد، خیلی بهتر است.

پیگیر تخفیف از فضای مجازی
علی، مرد جوانی که در‌حال خرید مایحتاج خانه‌اش است، می‌گوید: بیشتر اقلام ضروری را می‌خرم و چون این محصولات مورد‌نیاز است خیلی فرقی نمی‌کند که تخفیف داشته باشد یا نه، ولی اگر جایی به چشمم بخورد که تخفیف داشته باشد، خرید می‌کنم. البته در شبکه‌های اجتماعی، پیج‌هایی که تخفیف‌ها را اطلاع می‌دهند، دنبال می‌کنم و در‌صورت امکان از آن‌ها خرید می‌کنم.

امان از «آف»
با دو دختر جوان که پله‌های مجتمع تجاری را بالا و پایین می‌روند و از تماشای ویترین مغازه‌‌ای نمی‌گذرند، هم‌کلام می‌شوم. می‌گویند که برای رفع بی‌حوصلگی به بازار آمده‌اند و قصد خرید هم ندارند. مریم که سنش بیشتر است، ادامه می‌دهد: قصد خرید نداشتیم، اما مگر می‌شود این لباس‌ها و بدلیجات خوشگل را دید و نخرید؟ ما هم برای خودمان شال و دستبند خریدیم؛ اصلا خرید روحیه آدم را عوض می‌کند. سارا هم می‌گوید: بعضی مواقع شاید قصد خرید نداشته باشیم، اما امان از آف! وقتی فروشگاه‌ها آف می‌گذارند، چون قیمت‌ها ارزان است حتما خرید می‌کنیم.

بروز «رقابت مصرفی» در ایران
دکتر حسین اکبری، عضو هیئت‌علمی گروه جامعه‌شناسی دانشگاه‌ فردوسی مشهد در گفت‌وگو با شهرآرا می‌گوید: امروزه مصرف نمایشی در ایران تبدیل به رقابتی مصرفی شده است و افراد به‌طور دائم سعی می‌کنند سطح زندگی خود را از نزدیکان و اطرافیان بالاتر نشان دهند، حتی اگر از لحاظ مالی متعلق به آن طبقه نباشند.
وی اضافه می‌کند: مصرف‌گرایی، افراد را درگیر مسائل مالی می‌کند، منجر به مشکلات خانوادگی و فشارهای روانی زیاد و افزایش حس محرومیت نسبی در مردم می‌شود. رقابت مصرفی در جامعه‌ای که ساختاری نابرابر دارد، انزوای اجتماعی ایجاد می‌کند و مناسبات و اعتماد اجتماعی که می‌تواند جزو فرایندهای مولد جامعه باشد، تبدیل‌به وضعیتی مخرب می‌شود؛ البته برای گروه‌هایی ازنظر اقتصادی سودآور است. اما از لحاظ اجتماعی مخرب است و به‌شدت سبب فرسایش سرمایه اجتماعی می‌شود.
این جامعه‌شناس می‌افزاید: مصرف‌گرایی به‌معنای گرایش به مصرف بیش‌از حد است. مصرف در مفهوم اقتصادی تا‌حدی بنا به عرف یک منطقه طبیعی است و زمانی‌که از این میزان خارج شود، بیش از اندازه محسوب می‌شود. مصرف، یک موضوع نسبی است و در جوامع مختلف، معیار دقیقی برای آن وجود ندارد و بیشتر چیزی است که در عرف عنوان شده است.
اکبری در پاسخ به این سؤال که آیا سطح مصرف‌گرایی در جامعه ایران زیاد است یا خیر، می‌گوید: مردم ایران تمایل نسبتا زیادی به مصرف بیش‌از حد و گرایش به مصرف تظاهری و تجملی دارند و این موضوع مختص قشر خاصی هم نیست.

مصرف‌گرایی شده یک ارزش اجتماعی
این جامعه‌شناس ادامه می‌دهد: در تمام اقشار جامعه گرایش به مصرف‌گرایی وجود دارد؛ برخی می‌توانند آن را انجام دهند و برخی نمی‌توانند، اما در‌هر‌دو‌صورت تمایل و گرایش به مصرف بیش‌از اندازه زیاد است. وی بیان می‌کند: در پاسخ به این سؤال که چرا این گرایش در مردم به وجود آمده، باید گفت به این دلیل که تبدیل به یک ارزش اجتماعی شده است و افراد تصور می‌کنند از‌طریق مصرف، شأن اجتماعی پیدا می‌کنند.

مصرف‌گرایی برای خودنمایی
عضو هیئت‌علمی گروه جامعه‌شناسی دانشگاه‌ فردوسی مشهد اضافه می‌کند: متأسفانه امروزه، مصرف، جنبه نمایشی و تظاهری پیدا کرده و این مصرف برای برآورده‌کردن نیازهای مادی افراد نیست؛ بلکه برای خودنمایی و خوداظهاری است. افراد فکر می‌کنند در نظام سلسله‌مراتب اجتماعی هرچه بیشتر مصرف کنند، در جایگاه اجتماعی بالاتری نیز قرار می‌گیرند. اکبری می‌گوید: در حال حاضر مصرف‌گرایی با مصرف نمایشی گره خورده که این امر به ساختار نظام ارزش هنجاری جامعه برمی‌گردد و ریشه اصلی آن در نظام ارزشی یک جامعه است.
وی با اشاره به اینکه افراد برای کسب منزلت اجتماعی به‌سمت مصرف‌گرایی روی می‌آورند، اظهار می‌کند: مصرف‌گرایی به‌دلیل اینکه یک ارزش اجتماعی است، در تمام شئونات جامعه ازجمله فیلم‌ها و سریال‌ها، در ساختار خانواده و حتی حوزه دین نیز خود را نشان می‌دهد. به‌دلیل اینکه قدرت ارزش‌های اجتماعی بسیار زیاد است، مصرف‌گرایی حتی در امور دینی که اصل بر سادگی و قناعت است بروز می‌یابد. این جامعه‌شناس بیان می‌کند: از لحاظ تاریخی نیز ایران، جامعه‌ای بوده که مردم به‌دلیل قحطی، مشکلات زیست‌محیطی، جنگ و... امنیت مادی نداشته و در برخی دوره‌ها دچار مشکل بقا بوده‌اند. در حال حاضر نیز باوجود مشکلات اقتصادی، جامعه ایران هنوز هم در ارزش‌های بقا وجود دارد. اکبری می‌گوید: در حال حاضر سیستم فرهنگ‌سازی کشور ما درحال دامن زدن و تشدید موضوع مصرف‌گرایی است. متأسفانه سیستم اجتماعی‌کردن نظام ارزش هنجاری در جامعه به‌شکلی است که درحال گسترش مصرف‌گرایی است.این جامعه‌شناس بیان می‌کند: در مناسبات خویشاوندی و اجتماعی گفتمان‌هایی درزمینه مصرف وجود دارد که این‌ها به کودک یاد می‌دهد از همان سن به‌دنبال نمایش خود ازطریق مصرف باشد؛ در مدارس نیز که اصل باید بر برابری باشد چنین چیزی را نمی‌بینیم به‌دلیل اینکه در جامعه نابرابری داریم.عضو هیئت علمی گروه جامعه‌شناسی دانشگاه‌ فردوسی مشهد بیان می‌کند: مصرف‌گرایی از آنجاکه در حوزه نظام ارزش هنجاری است، راهکار آن نیز ازطریق فرهنگ‌سازی است که البته این تغییر باید به‌تدریج صورت بگیرد.وی بیان می‌کند: راهکار دیگر، این است که به افراد جایگزین‌هایی پیشنهاد شود برای خود از آن طریق، شأن اجتماعی کسب کنند؛ در حال حاضر این راه‌ها محدود است.اکبری با تأکید بر نقش‌ رسانه‌ها در فرهنگ‌سازی اظهار می‌کند: حوزه دین نیز که تأکید آن بر ساده‌زیستی است، باید از دام مصرف‌گرایی رها شود و پس از آن درزمینه ایجاد نظام معنایی در افراد اقدام کند.

تبلیغات، افراد را به آرایش زندگی سوق می‌دهد
طیبه حاج‌محمد‌یزدی، کارشناس و مشاور خانواده، در این‌خصوص اظهار می‌کند: برخی برنامه‌ریزی‌ها و تبلیغات در سطح جوامع، انسان‌ها را از حقایق زندگی دور می‌کند و آن‌ها را به‌سمت ‌آرایش زندگی بشری سوق می‌دهد. وی با اشاره به اینکه این تبلیغات قوی، خود‌به‌خود انسان‌ها را به‌سمت مصرف‌گرایی پیش‌ می‌برد، بیان می‌کند: بعضی مواقع، افراد برای کارهایی که در زندگی خود انجام‌ می‌دهند، با‌توجه‌به شتاب جامعه، حتی دقایقی تفکر نمی‌کنند و عموما با موجی که در جامعه رواج یافته، همراه می‌شوند. بیشتر مردم، چه در رفتار، چه در نوع پوشش و ذائقه، طوری حرکت می‌کنند که عموم جامعه نیز در آن مسیر هستند. حاج‌محمد‌یزدی می‌گوید: گاهی نیز رفتار، نوع پوشش و... بعضی انسان‌ها به یک مدل رفتاری تبدیل می‌شود و ناخودآگاه پس‌از یک دوره چندساله تمام زندگی‌ها به یک شکل درمی‌آید.
زمانی‌که افراد متوجه می‌شوند مصرف‌گرایی چه آسیب‌هایی به‌دنبال دارد با مقایسه زندگی گذشته و امروز به این نتیجه می‌رسند که وجود خیلی از اقلام و وسایل ضرورتی ندارد.این کارشناس و مشاور خانواده با اشاره به اینکه یکی از عوامل مصرف‌گرایی، چشم‌ و هم‌چشمی با اطرافیان است، ادامه می‌دهد: افراد با مصرف‌گرایی یک نوع شخصیت انسانی، با منزلت بالا و تکامل‌یافته برای خود تصور می‌کنند، در‌حالی‌که این شخصیت کاذب است. او درباره نقش خانواده در ایجاد یا گسترش فرهنگ مصرف‌گرایی نیز می‌گوید: خانواده، نهادی است که می‌تواند در تکامل صحیح فرزند یا برعکس در‌ کمال کاذب و رویه‌های بی‌حد‌و‌مرز و غیر‌عقلانی بسیار نقش داشته باشد.
وی می‌گوید: خانواده با شناخت تربیتی از اعضا و با استفاده از آموزه‌ها می‌تواند در جامعه، مصرف‌گرایی را پس بزند و می‌توان گفت که امروزه، خانواده‌ نقش مهمی در تشویق و ترغیب اعضا به مصرف‌گرایی دارد.
این کارشناس و مشاور خانواده بیان می‌کند: البته برخی افراد به‌دلیل اینکه خودکنترلی دارند، دیرتر درگیر آرایش زندگی می‌شوند، اما همین افراد نیز در مواجهه با فیلم و سریال‌هایی که مصرف‌گرایی را تبلیغ می‌کنند، به این سمت گرایش پیدا می‌کنند.
وی ادامه می‌دهد: شاید کشورهای پیشرفته در جامعه امروز، نماد به‌روزبودن باشند و الگو نیز محسوب شوند؛ بنابراین باید بدانیم که در این کشورها مصرف‌گرایی وجود ندارد و اصلا در حوزه مصرفی مانند ما ریخت‌و‌پاش نمی‌کنند.

روز سیاه خرید
در تأثیرگذاری موج رسانه‌ها و تبلیغات بر افکار و رفتار مردم تردیدی نیست و مصرف‌گرایی، زاییده‌ تبلیغات کسانی است که به‌دنبال کسب منفعت خود هستند؛ از‌جمله این تبلیغات‌ می‌توان به «بلک‌فرایدی» یا همان «جمعه سیاه» اشاره کرد که آخرین جمعه ماه نوامبر است. در این روز، فروشگاه‌های بزرگ حراج‌های شایان‌توجهی برای محصولات خود در‌نظر می‌گیرند که با استقبال زیاد مردم روبه‌رو می‌شود،. اگرچه اسم این جمعه سیاه است، از آن به‌عنوان «فرصت طلایی برای خرید» یاد می‌شود. همین موضوع موجب شد در بسیاری از کشورها نیز از این شیوه الگوبرداری شود که در ایران، نام «حراجمعه» را به خود گرفته است؛ این شیوه امسال با استقبال بسیار زیادی ازسوی مردم روبه‌رو شد. اما این همه تمایل برای خرید اجناسی که شاید به آن‌ها نیازی نداشته باشیم و گاهی سال‌های سال درکنار منزل یا محل کارمان خاک می‌خورد، برای چیست؟ چرا برخی مواقع بدون هیچ دلیلی با سیل رقابتی خرید اجناس مختلف که نیازهای ثانویه ما هستند، همراه می‌شویم؟ دکتر مصطفی کریم‌زاده، عضو هیئت‌علمی دانشگاه فردوسی مشهد دراین‌باره می‌گوید: تاریخچه «جمعه سیاه» به کشور آمریکا بازمی‌گردد، در‌واقع کارگران، جمعه آخر نوامبر را به‌صورت غیررسمی مرخصی می‌گرفتند تا خرید سال نو خود را انجام دهند و به‌تدریج این امر تبدیل به یک فرهنگ در کشور آمریکا و سایر کشورها شد.
وی اظهار می‌کند: چنین خریدهایی دور از عقلانیت و اقدامی هیجانی بوده است و خیلی از این افراد پس‌از اینکه خرید را انجام می‌دهند متوجه می‌شوند که اصلا این خریدها نیاز اساسی آن‌ها نبوده و صرفا تبلیغات موجب خریدشان شده است. کریم‌زاده ادامه می‌دهد: امروزه شاهد همین جمعه سیاه در کشور خودمان نیز هستیم.حتی در برخی موارد سایت‌های اینترنتی‌ای که به این عنوان اقدام به فروش کالاها و اجناس با قیمت ارزان می‌کرده‌اند، به‌دلیل هجوم کاربران برای خرید اینترنتی، از دسترس خارج شده‌اند.او می‌افزاید: مصرف‌گرایی تأثیرات بسیار بدی به‌دنبال دارد و البته زمینه را برای افراد سودجو نیز فراهم می‌کند.وی اضافه می‌کند: شاهد بوده‌ایم که خیلی از افراد با مقایسه قیمت واقعی و قیمت تخفیفی کالا در این سایت‌ها ترغیب به خرید شده‌اند، اما پس‌از آن و با کسب اطلاعات بیشتر، متوجه شده‌اند که قیمت واقعی آن کالا از قیمت تخفیفی این سایت‌ها کمتر بوده است.کریم‌زاده می‌گوید: از‌نظر برخی اقتصاددانان، مصرف، یکی از مهم‌ترین اجزا در یک کشور است و در‌صورتی‌که بخواهیم رشد و توسعه اقتصادی را در یک کشور تجربه کنیم، باید افراد را به مصرف تشویق کنیم؛ البته منظور این اقتصاددانان، مصرف‌گرایی نیست.

مصرف‌گرایی؛ خرید با حس هیجانی
وی بیان می‌کند: مصرف‌گرایی به معنی این است که افراد با عقلانیت کمتر و بیشتر با حس هیجانی اقدام به خرید می‌کنند. در کشور خودمان شاهد هستیم که افراد اقدام به خرید کالاهای لوکس و تجملی می‌کنند. انتظار می‌رود این افراد درآمد خوبی داشته باشند، در‌حالی‌که وقتی بررسی می‌کنیم، متوجه می‌شویم که درآمد چندانی هم ندارند و ممکن است حتی وام‌های هنگفتی گرفته باشند، کاری که عواقب تلخی برای فرد و خانواده به‌دنبال دارد.کریم‌زاده ادامه می‌دهد: طی سال‌های گذشته نیز شاهد‌ بوده‌ایم برخی از مردم مشهد در مؤسساتی سرمایه‌گذاری کرده‌ و بعد اصل سرمایه را نیز از دست داده‌اند، به‌دلیل اینکه طمع‌ورزی موجب شده بود در مؤسساتی که معتبر نبودند، سرمایه‌گذاری کنند.عضو هیئت علمی دانشگاه فردوسی مشهد با بیان اینکه مصرف‌گرایی از هر نظر، تأثیر بدی بر توسعه اقتصادی و فرهنگ کشور دارد، اظهار می‌کند: این‌ها صرفا رفتارهایی دور از عقلانیت و براساس هیجان و احساس است.
کریم‌زاده اضافه می‌کند: برای حل این مشکل باید اقدامات فرهنگی و بلندمدت انجام شود؛ همچنین باید نهادهای دولتی، افکار عمومی و شبکه‌های اجتماعی، به آگاه‌سازی مردم بپردازند

سعیده آل ابراهیم



 
کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی