کد خبر : 78603
/ 10:15
بررسی فرصت‌ها و چالش‌های حضور حداکثری مردم در امور شهری

خونی تازه در رگ‌ مشارکت‌های مردمی

شهرها در مفهوم امروزی خود با مسائل متعدد و پیچیده‌ای نظیر ناهنجاری‌های اجتماعی، کم‌رنگ‌شدن هویت، نابرابری‌های اقتصادی و در‌نهایت کاهش کیفیت زندگی مواجه شده اند.

خونی تازه در رگ‌ مشارکت‌های مردمی

 

 
برای حل مسائل پیچیده و چند‌وجهی شهرهای امروز نیازمند اتخاذ برنامه‌هایی با رویکرد مردم محور است؛ به‌گونه‌ای‌که در هر تصمیم و عملی، بتوان نقش و جایگاه مردم را دید و از این طریق امیدوار بود که فاصله ایجاد‌شده میان نهادهای دولتی و عمومی کاهش یابد.
 
تجربه شورای اجتماعی محلات در مشهد همواره با قوت‌ها و ضعف‌هایی همراه بوده است. با روی‌کار‌آمدن شورای پنجم و عزم مدیریت شهری برای اصلاح برخی رویه‌ها، شورای اجتماعی محلات در زیر‌مجموعه معاونت فرهنگی شهرداری نیز از این قاعده مستثنا نبوده است.
اما ایجاد ظرفیت‌های مردمی و در یک کلام افزایش سرمایه اجتماعی به‌آسانی به دست نمی‌آید و همراه با موانع و آزمون و خطاست. این سختی زمانی مضاعف می‌شود که بدانیم جامعه اصولا در‌برابر پیام‌هایی که ازسوی دستگاه‌های دولتی و عمومی نظیر شهرداری‌ها دریافت می‌کند، خنثی نیست و برداشت‌ها و حساب‌های خود را دارد. به‌همین دلیل است که هرگاه مردم و جامعه صداقت و درستی را در پیام نهادهای متولی مشاهده کنند، آن پیام با اقبال شایان‌‌توجهی برای مشارکت و نقش‌پذیری مواجه می شود.


باید به‌سمت گفت‌وگو پیش برویم
رضا دانایی، مدیر اجتماعی و امور مناطق معاونت فرهنگی و اجتماعی شهرداری مشهد دراین‌باره می‌گوید: آنچه برای ما روشن است، این است که مأمور هستیم تا ظرفیت‌های بالقوه شهر را فعال کنیم، مشارکت مردم را پای کار بیاوریم و مسائل را به‌سمتی ببریم که با رضایت و همکاری و همراهی مردم مشکلات را حل کنیم. یکی از بسترهای مهم برای این قبیل مباحث، شورای اجتماعی محلات است.

وی با اشاره‌به رویکردهای شورا و مدیریت شهری در دوره جدید، ادامه می‌دهد: باتوجه‌به اینکه از شعارهای اصلی اعضای منتخب شورای شهر و مدیریت شهری، فعال‌سازی ظرفیت‌های اجتماعی بوده است، ما نیز خودمان را مأمور می‌بینیم که برنامه‌ها را برای حضور داوطلبانه مردم در تصمیم‌گیری‌ها گسترش دهیم.

دانایی با اشاره به مؤلفه‌های رویکرد جدید درباره شوراهای اجتماعی محلات می‌افزاید: رویکرد ما این است که برای مردم تعیین تکلیف نکنیم؛ رویکردها و مشکلات و کمبودهای شهر را برای آن‌ها بگوییم، افق‌های پیش رو را بازنمایی کنیم و در یک گفتگو و مفاهمه دوطرفه به‌سمت حل مسئله برویم. معتقدیم شوراهای اجتماعی محلات باید فضایی باشند که عموم مردم بتوانند مسائل و مشکلاتی را که مد‌نظر دارند بگویند و در یک مفاهمه و تفاهم دوطرفه به‌سمت حل مسئله و بهبود رویه‌های فعلی برویم.


نتوانسته‌ایم ظرفیت‌ها را برای مشارکت فعال کنیم
وی در پاسخ به این سؤال که آیا این رویکرد را صرفا ناظر به شورای اجتماعی محلات می‌داند یا به‌دنبال بسط و تعمیم این راهبرد در سایر حوزه‌های مدیریت شهری است، می‌گوید: حوزه کاری من اجتماع است که با تأکید بر شورای اجتماعی محلات پیش می‌رویم. آنچه مد‌نظر دارم، این است که از ظرفیت‌های سایر ساختارها مثل تربیت‌بدنی هم در همین راستا استفاده کنیم و آن فعالیت‌ها را هم به‌سمتی ببریم که در خدمت مشارکت بیشتر مردم قرار گیرد؛ زیرا این ظرفیت‌ها را بستری برای مشارکت بیشتر مردم می‌دانیم.
دانایی درباره فراز و فرودهای رویکردهای اجتماع‌محور در مشهد که تاکنون صورت گرفته است، ادامه می‌دهد: علی‌رغم اینکه افرادی از گذشته گام در این مسیر گذاشته‌اند و تلاش‌هایی کرده‌اند که همه شایسته احترام است، احساس و ارزیابی ما این است که آن تلاش‌ها و زحمات، هنوز نتوانسته ظرفیت‌های واقعی شهر را به تکاپو برای حل مسائل شهری وادار کند و این تفاهم میان مجموعه مدیریت شهری و مردم به‌طور کامل برقرار نیست.

دانایی می‌گوید: سعی داریم از حضور واقعی مردم با همه گرایش‌ها و همه سلائق استفاده کنیم و نگاه تک‌بعدی نداشته باشیم. سعی داریم که در رویکردها و در تغییر روش‌ها از مکانیزم‌هایی استفاده کنیم که بتواند طیف وسیع‌تری از مردم را درگیر کند و فقط به موضوعات خاص توجه نخواهیم کرد، بلکه نگاه ما این است که از تمام مسائلی که باعث می‌شود مشارکت اجتماعی افزایش یابد بهره‌مند شویم و همه این‌ها به‌سمت بهبود وضعیت شهر و زندگی سالم برود. این محورها البته متنوع است؛ مثلا تربیت‌بدنی باید در خدمت سلامت اجتماعی باشد. سایر ظرفیت‌ها اعم از ظرفیت‌های هنری و فرهنگی‌ و‌... همین‌طور خواهد بود. تمام این‌ها باید این باور را به وجود بیاورد که ما دنبال ایجاد فضایی برای زندگی مناسب‌تر هستیم


باید بر فضای بی‌تفاوتی غلبه کنیم
مدیر اجتماعی و امور مناطق معاونت فرهنگی و اجتماعی شهرداری مشهد در پاسخ به این سؤال که چه موانعی بر سر راه رویکرد مشارکت محور می‌بیند، اظهار می‌کند: باید بر فضای بی‌تفاوتی غلبه کنیم. ابتدا باید این آشتی و تفاهم را به وجود بیاوریم و بعد به‌سمت حل مسئله برویم. این تلقی را نداریم که به‌تنهایی می‌توان مشکلات را حل کرد، بلکه حل مسئله در شهرهای امروز به‌صورت مشارکتی است. مردم هم به‌تنهایی نمی‌توانند این کار را انجام دهند. اولین گام به‌نظر من، از‌بین‌بردن فضای بی‌تفاوتی است. همچنین در همین راستا دستگاه‌هایی مثل شهرداری نیاز دارند که رویکرد مسئولانه خود را برای نیل به اهداف مشارکت حداکثری تقویت کنند.

دانایی اضافه می‌کند: در چند جلسه با مدیران مناطق و کارشناسان و اعضای شورای اجتماعی مناطق به این مسئله رسیدیم که در گذشته مجموعه‌ای که متولی قضایا بوده، نگاه یک‌سویه داشته است؛ یعنی موضع از بالا به پایین به آن‌ها القا شده است. گرچه شاید منظور متولیان این حوزه الزاما این نبوده باشد، فضایی که به آن‌ها منتقل شده، این است که عده‌ای در مرکز تصمیم می‌گیرند و مناطق و محلات مجری مسائلی هستند که از بالا به پایین منتقل شده است. بر همین اساس، مردم این موضوعات را مشکل خودشان نمی‌دانند و در‌نهایت در خوش‌بینانه‌ترین حالت، مسئله مدیران می‌دانند. ما باید به‌سمت این برویم که به اولویت‌های اول مردم توجه کنیم. زمانی‌که این اتفاق بیفتد، حتما درک خواهند کرد که بخشی از مسائل ما مسائل آن‌ها هم هست و باید این باور وجود داشته باشد که مسائل شهر با همکاری دو‌طرفه حل خواهد شد.

وی می افزاید: در رویکرد جدید می‌خواهیم مسائل از پایین به بالا منتقل شود و نقش ما مشورتی باشد؛ گرچه گفتن مسائلی را که احساس می‌کنیم ضروری است، نفی نمی‌کنیم و حتما می‌گوییم. همچنین مشاوره‌هایی که خواسته شود بی‌کم‌و‌کاست ارائه می‌دهیم. در‌این‌میان لاجرم باید به‌سمت گفتگو و تفاهم پیش برویم و در گفتگوهای مستقیم است که ما نیازهای واقعی را درک می‌کنیم و در همین گفتگوهای مستقیم می‌توانیم به‌سمت راه‌حل‌هایی برویم که شاید تا پیش از آن به فکر هیچ‌کس
نرسیده بود.

محله، کوچک‌ترین برش اجتماعی شهر
سید‌مجتبی منتظری، رئیس دبیرخانه شورای اجتماعی محلات مشهد نیز با اشاره به اینکه شورای اجتماعی محلات، بهترین بستر مشارکت مردم در مدیریت شهری است، می‌گوید: ساختار شوراهای اجتماعی در شهرداری مشهد از سال‌١٣٨٩ در حوزه معاونت فرهنگی ایجاد شد که تاکنون ١۵٨‌محله شناسایی شده‌اند و برای هر محله یک شورای اجتماعی داریم.

وی می‌گوید: محله، کوچک‌ترین برش اجتماعی شهر است و تجربه جهانی و نیز تجربه سنتی ایران نشان می‌دهد که محله‌محوری و حکمرانی محلی، بهترین بستر برای مشارکت مردم است تا از طریق آن بتوانند به دستاوردهای امنیت، نشاط و‌... برسند، خودشان برای خودشان تصمیم بگیرند و در مقیاس محله و شهر مشارکت جدی داشته باشند.


همه شهروندان تأثیرگذاری شورای اجتماعی محلات را احساس نمی‌کنند
منتظری با تأکید بر اینکه مشارکت مردم در امور و مسائل شهری تسهیلگر است، ادامه می‌دهد: اگر چالش و مسئله‌ای در شهر وجود داشته باشد، یک نهاد مدنی می‌تواند طی گفتگو و مفاهمه مسئله و چالش را حل کند که به نظر ما این بستر در شورای اجتماعی محلات فراهم است.
وی با بیان اینکه این ساختار بعد از هفت سال نیاز به بازنگری دارد، می‌گوید: آیین‌نامه، چگونگی انتخاب اعضا و حدود اختیارات شورا می‌تواند در‌راستای افزایش مشارکت شهروندان بازبینی و ویرایش مجدد شود. شاید اکنون همه شهروندان حضور و تأثیرگذاری شورای اجتماعی محلات را حس نکنند. خیلی از شهروندان نمی‌دانند کرسی‌هایی که وجود دارد چه کارکردهایی دارند. ارکان شوراها به‌علت انتصابی‌بودن، نمی‌تواند زبان گویای محله باشد. افراد دخیل در این شورا هم به‌نوعی از زبان خودشان، مسئله را طرح می‌کنند و نظرشان برآیند نظر محله نیست.دانایی در ادامه و در تکمیل سخنان منتظری می‌گوید: طبق بررسی‌هایمان به این نتیجه رسیده‌ایم که اعضای این شورا نماینده مردم نیستند، بلکه احساس این بوده که نمایندگانی هستند که از طرف ما به‌صورت داوطلبانه کارهایی انجام می‌دهند. این نگاه مناسب نیست. زمانی‌که نگاه این‌گونه باشد و اعضای شورا احساس نمایندگی نکنند، مطالبات مطرح‌شده برآیند محله نیست و وقتی این‌ها را به ارزیابی مردم بگذاریم، مردم نیز چندان خوب استقبال نمی کنند.


شورای اجتماعی محله، برآیند خواست اهالی محله است
رئیس دبیرخانه شورای اجتماعی محلات مشهد در پاسخ به این سؤال که «نقطه مطلوب را در این زمینه چه می‌دانید»، می‌گوید: اگر اعضای شورا احساس کنند نماینده مردم هستند، قدرت بیشتری پیدا می‌کنند و در طرف مقابل، ما هم با قوت قلب بیشتری از خروجی‌های شورا حمایت می‌کنیم. روش را باید تغییر دهیم؛ البته باید مطالعه کرد تا ببینیم چه روشی بهتر است. یک‌طرفه هم نمی‌توان روال کار را تغییر داد، باید بستر مناسب‌تری فراهم شود. دستورالعمل‌ها و آیین‌نامه‌ها باید این اطمینان را به ما بدهند که انتخاب‌ها و نمایندگی‌ها، نماینده واقعی طیف حداکثری از محله باشد.
منتظری با تأکید بر اینکه شورای اجتماعی محلات باید ترمیم شود، می‌افزاید: هدف از این ترمیم، آشنایی بیشتر مردم با کارکردهای شوراست تا بتوانند نمایندگان خودشان را در شورا ببینند. به نظر می‌رسد که اکنون بخش کمی از مردم درگیر شورای اجتماعی محلات هستند. حتی در مشاهدات خودمان گاهی به این نتیجه می‌رسیم که نماینده جوانان فلان محله باور ندارد صدای جوانان محله است؛ بلکه صرفا می‌گوید یک جوان هستم و مشکلات خودش را به‌عنوان یک جوان مطرح می‌کند. او ادامه می‌دهد: گرچه همین اندازه هم شایسته تقدیر است، به‌دلیل اینکه نه خود فرد این تلقی را دارد که نماینده جوانان است و نه ما این برداشت را داریم که این دیدگاه مطرح‌شده به قشر کثیری از جوانان این محله متعلق است، کارها نمایشی پیش می‌رود و صرفا رفع تکلیف است.

نگاه ابزاری ، خیانتی به اجتماع است
وی در پاسخ به این سؤال که تا چه میزان موفقیت شورای اجتماعی محلات را د‌رگرو تغییر نگرش پرسنل و مدیران شهرداری درباره رویکرد مشارکت‌محور می‌داند، تأکید می‌کند: این تنظیم نگاه ابتدا باید در تمام سطوح شهرداری شکل بگیرد که رویکرد اجتماع‌محور آن هم از پایین به بالا یک ضرورت است؛ آن‌گاه می‌توانیم شرایط را به کمک هم بهبود بخشیم. در ابتدا باید تکلیف خودمان را با این موضوع روشن کنیم که می‌خواهیم از اتخاذ این رویکرد به‌عنوان نگاهی ابزاری استفاده کنیم یا نگاه حل مسئله‌ای داریم. نگاه‌ ما از همین لحاظ واقع‌بینانه و مشارکت‌طلبانه است. این رویکرد الزام هم دارد که الزام آن، گفتگو و تفاهم است.

وی با تأکید بر اینکه داشتن نگاه ابزاری درباره این رویکرد خیانتی به اجتماع محسوب می‌شود، می‌افزاید: رفتار گذشتگان این شائبه را به وجود آورده که بیشتر کارها جنبه نمایشی به خود گرفته است. این نگاه طبعا به کارکنان و پرسنل ما هم در شهرداری منتقل شده و این خوب نیست و برای کارهای اجتماعی سم است. این برگرفته از نگاه دستوری‌ای است که داشته‌ایم. این نگاه را ابتدا باید در شهرداری و مدیریت مشارکت‌ها در معاونت فرهنگی تغییر بدهیم. این تحول یک الزام است و در گام بعدی در مواجهه با مخاطبان باید همین نگاه را به آن‌ها منتقل می کنیم.


نگاه سلسله‌مراتبی نداریم
مدیر اجتماعی و امور مناطق معاونت فرهنگی و اجتماعی شهرداری مشهد در پاسخ به این سؤال که جایگاه شورای اجتماعی محلات را در چه سطحی می‌بیند، می‌گوید: اولا نگرش ما سلسله‌مراتبی نیست؛ همه افرادی که در این رسته فعالیت می‌کنیم باید به صورت یک تیم واحد عمل کنیم.
دانایی می‌افزاید: در‌قالب کار تیمی باید نگاه‌هایمان را به هم نزدیک کنیم و وقتی مخاطب به ما نزدیک می‌شود، حس کند به کل مجموعه نزدیک می‌شود. در این شرایط می‌توانیم فاصله‌ها را نزدیک کنیم. من این نگاه را برگرفته از تفکری که بر شهرداری حاکم است، استنباط کردم و از این زاویه شورای اجتماعی محلات برای شورای شهر و شهرداری یک فرصت است.

رئیس دبیرخانه شورای اجتماعی محلات مشهد اما می‌گوید: نظر من این است که شورای اجتماعی محله باید پارلمان محلی باشد. باید به اینجا برسیم که پارلمان مردمی یک محله باشیم و آرام‌آرام به‌سمتی برویم که با وضع و تنظیم آیین‌نامه‌ها بستری فراهم کنیم تا زمینه رسیدن به این هدف فراهم شود.
منتظری با اشاره به اینکه در گذشته، محلات یک بزرگ و معتمد داشتند که اعتبار محله محسوب می‌شدند، ادامه می‌دهد: این اعتبار سبب افزایش همبستگی اجتماعی می‌شد و اکنون هم شورای اجتماعی محلات در مقوله هویتی نقش بسزایی دارد. محلاتی نظیر نوغان، سناباد، سعدآباد و... دارای هویت‌ هستند و عناصر هویتی‌شان تا گستره شهر فراگیر بوده است. این جایگاه آرمانی ما برای شورای اجتماعی محلات است و رویکرد شورای پنجم هم این است که نقش مردم را در مدیریت شهر توسعه بدهد که از این طریق میسر است. همچنین مردم باید حس کنند اینجا محل نفع سیاسی و شخصی نیست؛ بلکه این شورا صرفا می‌خواهد در سطح محله هم‌افزایی ظرفیت‌ها را داشته باشد.
وی با اشاره به رونمایی از کلیات طرح جامع مشهد می‌گوید: در طرح جامع ٣٢٣‌محله شناسایی و پیش‌بینی شده است که این ظرفیتی بزرگ برای هر مدیر در شهر است و اگر بخواهیم رویکردهای شهروند‌مدار را در گستره شهر شاهد باشیم، ناگزیر از پرداختن و تقویت ظرفیت‌های شورای اجتماعی محلات هستیم.

نگاه یک‌طرفه موفق نخواهد بود
رضا دانایی در پاسخ به این سؤال که آیا برای شورای اجتماعی محلات نقش مشورتی قائل خواهند شد یا نقش تعیین‌کنندگی، می‌گوید: به نظر من، این یک تعامل است و نمی‌توان گفت به کدام سمت سوق پیدا می‌کند. آنچه مشخص است این است که نگاهی که یک‌طرفه باشد موفق نخواهد بود. نه مشاوره صرف و نه تصمیم‌گیری و تعیین‌کننده بودن صرف مؤثر نخواهد بود. بهترین مدل، فضای تعامل است و در تعامل باید همدیگر را در گفتگویی سازنده اقناع کنیم و در گفتگوی اقناعی می‌توان به جمع‌بندی بهتری رسید. باید نگاه غلبه نسبت به هم را حذف کنیم. نگاه غلبه‌محور هیچ‌گاه مؤثر و مثبت نیست. هیچ الگوی یک‌طرفه‌ای ثمربخش نیست.

لزوم اتخاذ رویکرد مشارکتی از پایین به بالا
در یک جمع‌بندی می‌توان گفت تقویت جامعه مدنی در‌گرو اعتلای نقش اجتماع است که با تشکیل و راه‌اندازی مجموعه‌های مختلفی از بین مردم، در حوزه‌های مختلف دست‌یافتنی خواهد بود. امروز مدیران برای برنامه‌ریزی در شهرها تمام یا بخش اعظمی از تلاش خود را معطوف به استفاده از رویکردهای مشارکتی و مردم‌محور کرده‌اند. در برخی سیستم‌های تصمیم‌گیر، نوع نگاه به مشارکت از بالا به پایین و عمودی است؛ به این معنا که مدیریت مشارکت به‌صورت متمرکز، تا‌حدی دستوری و در سطح کلان اداره می‌شود. اما در برخی دیگر از سیستم‌های تصمیم‌گیر، نوع نگاه به مشارکت غیر‌متمرکز و به‌صورت جمعی و از‌طریق بسیج اجتماعی صورت می‌گیرد که رویکردی افقی است. البته در این دیدگاه می‌توان امید بیشتری به ایجاد ظرفیت‌های نهادی و تقویت اجتماع محلی و بسیج منابع و امکانات مادی و معنوی داشت که در‌نهایت به اعتلای برنامه‌ریزی شهری منجر می شود.


شهرهای امروز و ضرورت بازنگری در مفهوم محله
شهرهای امروز در چارچوب‌های نظام اقتصادی خاص دوران شبه‌سرمایه‌داری یا دولتی شکل گرفته‌اند. از‌این‌رو بازشناسی در مفهوم محله اجتناب‌ناپذیر است. در‌خصوص شوراهای اجتماعی محلات اما باید گفت علاقه‌مندی مردم در سطوح مختلف برای ایفای نقش در این مجموعه صرف‌نظر از موانع موجود، به‌تنهایی یک فرصت برای مدیریت شهری محسوب می‌شود و از‌طرفی فرصتی مناسب برای ساکنان محلات به شمار می‌آید تا بی‌واسطه با مسئولان گفتگو کنند. اگر این مکانیزم به‌طور واقعی شکل بگیرد بدون شک در کوتاه‌ترین زمان می‌توان شاهد هم‌افزایی اجتماعی برای نیل به مقاصد و اهداف از‌پیش‌تعیین‌شده بود. بر این اساس اصلی‌ترین رکن شورای اجتماعی محلات مردم هستند؛ زیرا اصولا وجود شوراهای اجتماعی محلات حتی با اختیارات قانونی زیاد و اعتبارات مناسب و مدیران سازمانی توجیه‌شده درباره مقوله مشارکت، بدون حضور مردم بی‌رنگ و کلیشه‌ای خواهد بود. از این زاویه مهم‌ترین قوت شوراها در سال‌های اخیر را می‌توان حضور مسئولانه مردم دانست.

رضا دانایی: آنچه مشخص است این است که نگاهی که یک‌طرفه باشد موفق نخواهد بود. نه مشاوره صرف و نه تصمیم‌گیری و تعیین‌کننده بودن صرف مؤثر نخواهد بود.
 
بهترین مدل، فضای تعامل است و در تعامل باید همدیگر را در گفتگویی سازنده اقناع کنیم و در گفتگوی اقناعی می‌توان به جمع‌بندی بهتری رسید. باید نگاه غلبه نسبت به هم را حذف کنیم. نگاه غلبه‌محور هیچ‌گاه مؤثر و مثبت نیست.
مسید مجتبی منتظری: اگر اعضای شورا احساس کنند نماینده مردم هستند، قدرت بیشتری پیدا می‌کنند و در طرف مقابل، ما هم با قوت قلب بیشتری از خروجی‌های شورا حمایت می‌کنیم. روش را باید تغییر دهیم؛ البته باید مطالعه کرد تا ببینیم چه روشی بهتر است. یک‌طرفه هم نمی‌توان روال کار را تغییر داد، باید بستر مناسب‌تری فراهم شود. دستورالعمل‌ها و آیین‌نامه‌ها باید این اطمینان را به ما بدهند که انتخاب‌ها و نمایندگی‌ها، نماینده واقعی طیف حداکثری از محله باشد

حاتم مهجوری

 
کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی