کد خبر : 77933
/ 08:52
با وجود بارش‌های روز گذشته مشهد همچنان درگیر خشک‌سالی است

خشک‌ترین پاییز نیم‌قرن

بارش‌های پراکنده روز گذشته شاید آخرین قطرات بارانی باشد که در واپسین روزهای فصل خزان بارید. از پاییز که گذشت، اما شاید لازم باشد برای بارش در زمستان، نماز باران بخوانیم و دست به آسمان بلند کنیم. خشک‌سالی به‌شکل بی‌سابقه‌ای سراغمان آمده است.

خشک‌ترین پاییز نیم‌قرن

پاییز امسال خشک‌ترین پاییز در ۵٠ سال گذشته بوده است، به‌نحوی‌که میزان بارش پاییز امسال نسبت‌به میانگین بارش در ۵٠ ساله گذشته ٨٠‌درصد کاهش داشته است. در چند دهه گذشته به‌طور متوسط در هر پاییز حدود ٣٠‌میلی‌متر بارش داشته‌ایم که این رقم امسال در برخی شهرستان‌های استان تقریبا صفر بوده است.البته برخی کارشناسان و مسئولان امیدوارند که در زمستان و بهار پیش‌رو، بارش‌ها افزایش پیدا کند و کاهش بارش فصل پاییز جبران شود. با‌وجوداین محصولات راهبردی نظیر گندم، جو و دانه‌های روغنی کُلزا در پاییز کشت می‌شوند و کاهش بارش‌ در این فصل، تأثیر مستقیم روی این محصولات خواهد داشت، به‌ویژه در زمین‌هایی که به‌صورت دیم کشت شده‌اند.

بیش‌از ٧٠‌درصد کاهش بارش
مدیر گروه مطالعات پایه شرکت آب منطقه‌ای خراسان‌رضوی بااشاره‌به اینکه آمار میزان بارش استان از‌طریق ۴۵‌ایستگاه هواشناسی در سراسر استان تهیه می‌شود، می‌گوید: متأسفانه میزان بارش‌های فصل پاییز نسبت‌به میانگین بلند‌مدت بیش‌از ٧٠ درصد کاهش داشته است. تنها در شهرستان تربت‌جام بیلان بارش‌ها در قیاس با میانگین دوره بلند‌مدت وضعیت مثبتی دارد و در سایر ایستگاه‌های باران‌سنجی آمار‌ها حکایت از کاهش چشمگیر بارش دارد.
دکتر احمد قندهاری در ادامه می‌افزاید: سال گذشته هم در فصل پاییز دچار خشک‌سالی بودیم، اما بارش‌های پاییز امسال نسبت‌به سال گذشته ١٢‌درصد کاهش داشته است. در همه شهرستان‌ها میزان بارش‌ها نسبت‌به میانگین دوره بلند‌مدت(٣٠ تا۵٠‌سال) بیش‌از ٨٠‌درصد کاهش داشته است و فقط سه شهرستان قوچان، چناران و درگز هستند که وضعیت بهتری در مقایسه‌با سایر نقاط استان دارند. میانگین بارش‌های پاییز ٩۶، ٨.٧ میلی‌متر بوده که در قیاس با میانگین حدود نیم‌قرن گذشته که سالانه حدود ٨/٣٧ میلی‌متر بارش داشته‌ایم، حکایت از کاهش چشمگیر بارش‌ها دارد.

خشک‌سالی پیش‌فصلی
در‌این‌باره دکتر حسین ثنایی‌نژاد، استاد هواشناسی دانشگاه فردوسی نیز می‌گوید: مشهد و قوچان حدود ۶٠درصد کاهش نسبت‌به میانگین بارش دراز‌مدت در بیش‌از ٣٠ سال گذشته و بقیه شهرستان‌های استان بیش‌از ٨٠ درصد کاهش بارش داشته‌اند. البته وضع در برخی شهرستان‌ها بدتر است؛ به‌عنوان مثال در کاشمر در قیاس با میانگین بارش دراز‌مدت، کمتر از یک‌درصد بارش داشتیم؛ یعنی تقریبا صفر درصد! او ادامه می‌دهد: در سبزوار نیز کمتر از ۵درصدِ میانگین بارش درازمدت، بارش داشته‌ایم. این وضعیت خشک‌سالی خیلی شدید ارزیابی می‌شود و از منظر علمی، «خشک‌سالی پیش‌فصلی» نامیده می‌شود؛ چون سال آبی از ابتدای مهر شروع می‌شود. وقتی در پاییز بارش از حد معمول کمتر باشد، به آن «خشک‌سالی پیش‌فصلی» می‌گوییم که مشکلات بسیار زیادی برای محصولات کشت پاییز ایجاد خواهد کرد؛ چون زمین باید از حداقل رطوبت برای کشت و شخم‌زنی و نیز جوانه‌زنی بذر برخوردار باشد. البته در زراعت آبی، این کمبود را ازطریق برداشت از چاه‌های عمیق و سفره‌های آبی زیرزمینی جبران می‌کنند، اما این مسئله به زمین‌هایی که به‌صورت دیم کشت شده‌اند، آسیب جدی خواهد زد.

مسئولان خشک‌سالی را بپذیرند
دکتر ثنایی‌‌نژاد در پاسخ به این سوال که«آیا کمبود بارش‌ها در فصل زمستان یا بهار جبران خواهد شد؟» می‌گوید: پاییز سال گذشته مثل امسال خشک بود، اما میزان بارش‌ها در زمستان و بهار جبران شد. برخی کارشناسان پیش‌بینی می‌کنند که امسال نیز مثل سال گذشته این کمبود جبران شود، اما از منظر علم هواشناسی پیش‌بینی فصلی ممکن نیست؛ بنابراین نمی‌توان گفت در فصل‌های آینده کمبود بارش پاییز جبران می‌شود.
عضو هیئت‌علمی گروه مهندسی آب دانشگاه فردوسی با بیان اینکه فصل پاییز تمام شده است و دیگر نمی‌توانیم امیدی به بارش‌های این فصل داشته باشیم، می‌افزاید: حتی اگر در فصل زمستان و بهار بارش‌ها افزایش یابد، خسارت زراعی جبران نخواهد شد و صرفا جبران هیدرولوژیکی اتفاق افتاده است. در چنین شرایطی، پیشنهاد من به مسئولان ذی‌ربط این است که سال آینده را به عنوان خشک‌سالی بپذیرند و اقدامات لازم را انجام دهند.

پیش‌بینی‌هایی که درست نبود
اگرچه سال گذشته، کاهش بارش در فصل پاییز با افزایش بارش‌ها در زمستان جبران شد و امسال نیز برخی کارشناسان، خبر از افزایش بارش‌ها در فصل زمستان می‌دهند، اما قطعیتی در این زمینه وجود ندارد؛ زیرا میزان خطا در پیش‌بینی‌های فصلی هواشناسی بسیار زیاد است. نمونه بارز این خطا را باید در پیش‌بینی فصلی مرکز ملی خشک‌سالی و مدیریت بحران ایران و پژوهشکده اقلیم‌شناسی برای فصل پاییز جست‌وجو کنیم. این مراکز در پژوهشی که مهرماه سال‌٩۶ منتشر کردند، کاهش ٢٠‌درصدی بارش‌ها را برای خراسان‌رضوی و چند استان دیگر برای فصل پاییز پیش‌بینی کرده بودند، اما نه‌تنها در خراسان‌رضوی و مشهد، بلکه در ١٧‌استان دیگر بارش‌ها نسبت‌به میانگین دوره بلند‌مدت بین ۵٠ تا ٩٨درصد کاهش داشته و این وضعیت نگران‌کننده است.

نیازمند طرح جامع خشک‌سالی هستیم
دکتر ثنایی‌نژاد می‌گوید: معتقدم باید طرح جامع خشک‌سالی در دستور‌کار قرار بگیرد و در‌قالب آن سیاست‌های کلی برای زمان خشک‌سالی تدوین شود که براساس آن بدانیم در زمان خشک‌سالی چه کاری باید انجام شود. ما باید با خشک‌سالی سازگار شویم؛ نمی‌توانیم با خشک‌سالی مقابله کنیم. متأسفانه در این سال‌ها ندیده‌ام کاری برای این موضوع انجام شود. وقتی با بحران مواجه می‌شویم، مسئولان تازه به فکر می‌افتند و کارهایی نظیر اعطای وام بلاعوض و پرداخت خسارت (جنبه مُسکن دارد) انجام می‌دهند که درد را دوا نمی‌کند و صرفا بودجه‌ای حرام می‌شود.
این استاد دانشگاه، راهکار اصلی برای مواجهه با خشک‌سالی را اجرای طرح جامع خشک‌سالی می‌داند و می‌گوید: در این طرح باید الگوی کشت، اصلاح و بیمه محصولات کشاورزی در همان چارچوب اجرا شود؛ یعنی اگر کسی خارج از الگوی کشت (الگوی متناسب‌با وضعیت آبی و اقلیمی منطقه) به کشت محصولات دلخواه خود بپردازد، زیر چتر بیمه‌ای قرار نگیرد. با درنظر‌گرفتن ریسک خشک‌سالی مثل امسال، بیمه خشک‌سالی تنظیم می‌شود و اگر کشاورزی بر‌اساس الگو کشت کرده باشد، خسارت دریافت می‌کند و در‌غیر‌این‌صورت مبلغی دریافت نخواهد کرد.

رؤیای ٢٠‌ساله
او می‌افزاید: البته این یک رؤیاست. ٢٠‌سال است که این موضوع مطرح ‌می‌شود. خشک‌سالی، یک مسئله بین‌سازمانی است و الگوی کشت به‌طور مستقیم متوجه جهاد کشاورزی است که برای آن اقدام نشده است. اطلاعات لازم درزمینه چگونگی اجرای این طرح‌ها وجود دارد، اما پیگیری نشده است. این مطالب بدیهی است و نیاز به ابداع جدید نداریم. این اقدامات سال‌هاست در سراسر دنیا انجام می‌شود. در استرالیا «مرکز سازگاری با خشک‌سالی» و در آمریکای مرکزی «مرکز کاهش آثار زیان‌بار خشک‌سالی» فعالیت می‌کنند. به بیان دیگر، لازم نیست دوباره چرخ را اختراع کنیم؛ کافی است ببینیم دیگران چه کرده‌اند و همان کارها را بومی‌سازی و اجرا کنیم؛ نظیر قوانین راهنمایی‌و‌رانندگی.

شهر سوخته!
دکتر ثنایی‌نژاد در پاسخ به این سؤال که «چه سیاست‌هایی برای کاهش پیامدهای منفی خشک‌سالی باید اتخاذ شود؟» می‌گوید: محصولات استراتژیک نظیر گندم، جو و دانه‌های روغنی در زمین‌هایی که به‌صورت دیم کشت شده است، قطعا به ثمر نمی‌رسد. سیاست جاری برای حل این موضوع این است که زمین‌هایی که به‌صورت آبی کشت شده است، از آب زیرزمین بیشتر برداشت کنند تا کمبود جبران شود. این در‌حالی است که متأسفانه در سه دهه اخیر، سطح آب زیر‌زمینی در دشت مشهد بیش‌از ١٠٠‌متر اُفت داشته است. بی‌تردید این روند به همین شکل ادامه پیدا نخواهد کرد؛ بالاخره روزی این منبع آبی شور می‌شود و به سنگ بستر سفره‌های آب زیرزمینی برخورد خواهیم کرد. در سالیان پیش‌رو، مشکل خشک‌سالی نخواهد بود؛ بلکه شهرمان تبدیل به شهری سوخته و کاملا خشک خواهد شد!

کاهش ٣٠‌درصدی تولیدات کشاورزی
مجتبی مزروعی، رئیس جهاد کشاورزی استان نیز می‌گوید: در فصل پاییز تا امروز در استان کشت آبی به‌صورت کامل انجام شده است، اما وضعیت کشت دیم مناسب نیست. چون میزان بارش‌ها خیلی کم بوده، بخش عمده کشت دیم انجام نشده است. البته سال گذشته هم نبود بارندگی باعث شد محصول گندم ٣٠درصد کاهش تولید داشته باشد. زعفران هم بیش‌از ٣٠‌درصد کاهش تولید داشت. امسال، وضعیت به همین منوال خواهد بود. محصول پسته نیز تحت تأثیر قرار خواهد گرفت.
او می‌افزاید: در وضعیت خشک‌سالی، یکی از اصلی‌ترین تهدیدها بروز آفات و خسارت‌دیدن پرندگان است. سال گذشته، بیش‌از ٢۵٠‌هکتار از مزارع چغندر قند به‌دلیل حمله پرندگان از بین رفت؛ زیرا کاهش بارش منجر به کاهش رشد گیاهان خود‌رو در بیابان می‌شود. این گیاهان، منبع اصلی تغذیه پرندگان هستند و در چنین شرایطی پرندگان به مزارع
حمله می‌کنند.

٢٧٠ هزار هکتار اراضی کشت پاییزه گندم
مزروعی در ادامه آمار سطح اراضی تحت کشت دیم و آبی را ‌ارائه می‌کند و می‌گوید: گندم به‌عنوان اصلی‌ترین محصول به دو صورت دیم و آبی کشت می‌شود. در استان ١۵٠‌هزار هکتار به‌صورت آبی و ١٢٠‌هزار هکتار به‌صورت دیم کشت می‌شود. اکنون نیز در کمتر از ٢٠‌درصد از اراضی دیم عملیات کشت انجام شده است. البته توجه‌به این نکته ضروری است که میزان برداشت در زمین‌های آبی و دیم مساوی نیست. در اراضی کشت آبی به‌طور متوسط در هر هکتار ۴ تُن گندم برداشت ‌می‌شود و میزان برداشت از اراضی دیم به‌طور متوسط ٧٠٠‌کیلو‌گرم است.
رئیس اداره کل جهاد کشاورزی استان در ادامه با‌توجه‌به نگرانی‌های پیش‌آمده درباره افزایش برداشت از منابع آبی زیرزمینی برای جبران خشک‌سالی می‌گوید: کشاورزان منابع آب را مدیریت می‌کنند و در وضعیت خشک‌سالی، میزان برداشت آب‌ را افزایش نمی‌دهند؛ بلکه کشت را کمتر می‌کنند و با همان مقدار آبی که در‌اختیار دارند، کشت را انجام می‌دهند.

حرف‌زدن چه آسان، عمل‌کردن چه مشکل!
او ادامه می‌دهد: پیش‌بینی‌ها فعلا این است که در زمستان وضعیت بارندگی‌ها بهتر خواهد بود. در‌عین‌حال تمام برنامه‌ریزی‌ها بر‌اساس وضعیت خشک‌سالی و اقلیم خشک منطقه تنظیم شده است و در همین راستا طرح‌های گسترش سیستم‌های آبیاری بهینه و افزایش کشت گلخانه‌ای و‌... را در دستور‌کار داریم.
با‌توجه‌به صحبت‌های دکتر ثنایی‌نژاد، موضوع شیوه‌های مدیریت الگوی کشت نیز با رئیس جهاد کشاورزی مطرح می‌شود و او در پاسخ می‌‌گوید: حرف‌زدن چه آسان و عمل‌کردن چه مشکل! بدنه کارشناسی خیلی قوی‌ای داریم و بر‌اساس برنامه تنظیم‌شده الگوی کشت، فعالیت کشاورزی را مدیریت می‌کنیم و این برنامه به شهرستان‌ها نیز ابلاغ شده است و آن‌ها نیز بر همین اساس عمل می‌کنند. برخی آقایان اطلاع ندارند و اظهار‌نظر می‌کنند. بر‌اساس سیاست‌های اقتصاد مقاومتی برنامه الگوی کشت داریم و طبق آن عمل می‌کنیم.

خلأ قانونی و نظارتی
نصب کنتورهای هوشمند از دیگر راه‌های مدیریت منابع آب در استان است که دکتر ثنایی‌نژاد درباره کنتور‌گذاری‌های انجام‌شده بر چاه‌های عمیق توسط شرکت آب منطقه‌ای که برای جلوگیری از برداشت بی‌رویه انجام شده است، می‌گوید: حفر چاه عمیق به‌صورت دستی و مخفیانه انجام می‌شود و تبلیغات شماره تلفن کسانی که این کار را انجام می‌دهند بسیار است؛ به همین دلیل می‌توان گفت تعداد چاه‌هایی که به‌صورت دستی و بدون مجوز در‌حال برداشت هستند قابل توجه است.عضو هیئت علمی گروه مهندسی آب دانشگاه فردوسی، مشکل اصلی را خلأ قانونی می‌داند و می‌گوید: در نیویورک که سالانه هزار‌و‌١۵٠‌میلی‌متر بارندگی دارد، در حالت اضطراری خشک‌سالی آن آمده است: «آبیاری فضای سبز خانه‌ها در تمام ساعات روز ممنوع است، به غیر از ساعت ۵ تا ٧ صبح و ٧ تا ٩ عصر، روزهای زوج پلاک‌های زوج و روزهای فرد پلاک‌های فرد.» این مدیریت شرایط خشک‌سالی است. شبیه این قانون یک خط قانون در ایران نداریم و این در‌حالی است که ایران همیشه دچار خشک‌سالی است. زراعت آن‌ها نیز بر‌اساس عرضه و تقاضا و با اهرم بیمه انجام می‌شود، یعنی در سال خشک‌سالی چون ریسک به‌نتیجه‌رسیدن محصول بیشتر و هزینه بیمه محصولات زیاد است، کشاورز در‌صورتی اقدام به کشت می‌کند که برایش صرفه داشته باشد. اما در کشور ما بیمه به این شکل اجرا نمی‌شود.
دکتر قندهاری، مدیر گروه مطالعات پایه شرکت آب منطقه‌ای استان خراسان‌رضوی نیز در این خصوص می‌گوید: به‌طور معمول تخصیص منابع آب در دنیا پویا (داینامیک) است؛ یعنی باتوجه‌به شرایط اقلیمی، میزان استفاده از منابع مختلف آبی مانند سفره‌های آب زیرزمینی یا آب‌های جاری تغییر می‌کند؛ در تمام دنیا در شرایط خشک‌سالی‌های کوتاه‌مدت فصلی و ماهیانه و نه خشک‌سالی‌های بلند‌مدت که چندین‌سال به طول می‌انجامد، میزان استفاده از آب‌های زیرزمینی را بیشتر می‌کنند؛ چون اساسا آب زیرزمینی یک منبع حیاتی برای نجات از خشک‌سالی است. اگر در وضعیت عادی باشیم، باید در شرایطی که بارش‌ها در فصل پاییز کم شده است، میزان برداشت از منابع آب زیرزمینی را در این فصل افزایش دهیم و در فصل بعد که بارش خوب بود برداشت را کم کنیم تا به سفره آب زیرزمینی کمک شود.

خطر برداشت غیرمجاز از منابع آب زیرزمینی
او ادامه می‌دهد: اما در شرایطی که به سر می‌بریم، با‌توجه‌به اینکه فشار بسیار زیادی را در سالیان گذشته به منابع آب زیرزمینی وارد کرده‌ایم، نمی توانیم میزان برداشت‌ها را حتی در شرایط خشک‌سالی افزایش دهیم. قندهاری، بر‌خلاف رئیس جهاد کشاورزی معتقد است برداشت‌های غیرمجاز افزایش پیدا می‌کند و با‌توجه‌به تجربه سال گذشته می‌گوید: اما متاسفانه معمولا در شرایط خشک‌سالی برداشت‌های غیر‌مجاز، حفر چاه‌های غیر‌مجاز و اضافه برداشت از مجوزی که صادر شده است زیاد می‌شود؛ این یکی از پیامدهای خشک‌سالی است.

خشک‌سالی دائمی منابع آب زیر‌زمینی
او می‌افزاید: در حوزه منابع آب زیرزمینی با شرایط خشک‌سالی دائمی مواجه‌ایم؛ زیرا تراز آب زیرزمینی دائم در‌حال کاهش است. بنابراین نباید برای عبور از خشک‌سالی فشار بیشتری به منابع آب زیرزمینی وارد کرد و نیاز است که از کشاورزان به طرق دیگر حمایت کنیم. سال گذشته نیز دقیقا وضعیتی مثل امسال پیش آمد. سال گذشته فشار را به منابع آب زیرزمینی آوردیم و بیش‌از حد مجاز اضافه برداشت داشتیم، اما نتیجه چه شد؟ خیلی از میوه‌ها و محصولاتی مثل سیب و هندوانه روی دست باغداران و کشاورزان ماند. این شیوه کشاورزی و باغداری دو سر ضرر است؛ زیرا هم محصول به فروش نرفته و هم منابع مصرف شده است. مدیر گروه مطالعات پایه شرکت آب منطقه‌ای ضمن تأیید نظرات دکتر ثنایی‌نژاد درزمینه الگوی کشت می‌گوید: اینکه به‌عنوان عالم و مسئول بگوییم فلان محصول برای گناباد خوب است، الگوی کشت نیست. باید امکانات را برای پیاده‌سازی الگوی کشت مدیریت کنیم. الگوی کشت فقط یک عدد یا یک رقم روی کاغذ نیست؛ بلکه حمایت همه‌جانبه برای انجام سیاست‌های لکه‌گذاری است.الگوی کشت یعنی بازاری که دولت و بیمه و همه سیاست‌های حمایتی پشت سر آن است. اگر قیمت خرید از کشاورزی تضمین شده باشد، به کشاورز هر کاری را که تجویز کند، انجام می‌دهد. الگوی کشت یعنی بسیج تمام امکانات برای حمایت از آن الگویی که روی کاغذ داریم. وقتی به مسئله الگوی کشت توجه می‌کنیم، متوجه زنجیره‌ای از کارها می‌شویم که متأسفانه انجام نشده است.

معیشت کشاورزان، در‌معرض آسیب
دکتر عبدا... لوشابی، کارشناس اقتصاد کشاورزی نیز درباره تأثیر کاهش بارش‌های فصل پاییز روی اقتصاد خانوار کشاورزان می‌گوید: به‌طور‌کلی می‌توان گفت کشاورزانی که اراضی دیم آن‌ها بیشتر است، دچار زیان خواهند شد، اما با‌توجه‌به تحقیقات صورت‌گرفته از‌آنجا‌که کشاورزی در ایران عمدتا به‌صورت خرده‌مالکی انجام می‌شود، منبع اصلی درآمد بسیاری از خانوارهای روستایی که مشغول کشاورزی هستند، فروش محصولات زراعی‌شان نیست.
او ادامه می‌دهد: کشاورزی در ایران بهینه نیست؛ یعنی هزینه‌هایی که صرف تولید محصولات کشاورزی می‌شود، بیش‌از فایده یا درآمدهای ‌آن است. خشک‌سالی شدید پاییز امسال و خشک‌سالی‌های بلند‌مدتی که ١٨‌سال است دچار آن شده‌ایم باید مسئولان ما را بیدار کند تا در اجرای الگوی کشت و شیوه‌های آبیاری کارآمد بازنگری کنند.

کمبود داشته باشیم، وارد می‌کنیم
سید‌حمیدرضا جوادی، مدیر تنظیم بازار جهاد کشاورزی خراسان‌رضوی نیز درباره بازار محصولات کشت پاییزه مثل گندم که به‌دلیل خشک‌سالی دچار آسیب شده‌اند، می‌گوید: با‌توجه‌به کاهش بارش‌ها قاعدتا در محصولاتی نظیر گندم و جو و آرد مصرفی در سال آینده دچار مشکل خواهیم شد و طبیعی است که دولت، مجوز واردات برای این محصولات را صادر می‌کند. سال گذشته نیز پرتقال شمال کشور دچار سرمازدگی شد و تولیدات آسیب دیدند و برای برطرف‌کردن نیاز بازار طی قراردادهایی با سازمان تعاون روستایی، از کشورهای ترکیه و مصر، پرتقال وارد شد.شاید مشکلات بازار را در کوتاه‌مدت بتوان با واردات حل کرد، اما همان‌طور‌که در این گزارش از زبان کارشناسان و مسئولان اشاره شد، مشکل اصلی در کشور و همچنین در استان خراسان، کمبود منابع آبی، خشک‌سالی‌های متوالی و استفاده‌نکردن صحیح از دارایی‌هایی است که داریم.

مسعود سلطانی 
کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی