کد خبر : 77801
/ 11:02
گزارشی از تشکیل گروه‌های واکنش اضطراری محلات

مدیریت بحران در گرو مشارکت حداکثری

یکی از عمده‌ترین مسائلی که در روند توسعه و تحقق اهداف کشورها و دولت‌های محلی وقفه‌های طولانی و گاه جبران‌ناپذیری ایجاد می‌کند، وقوع حوادث و بلایای طبیعی است که توجه کمتری به این مسئله شده است.ایران یکی از کشورهای آسیب‌پذیر از حوادث و بحران‌های طبیعی است که این پیشتازی بیشتر متأثر از حوادثی مثل خشک‌سالی، زلزله و سیل بوده است. همچنین خسارات ناشی از آتش‌سوزی بعد از زلزله ، سیل و خشک‌سالی آمار قابل توجهی دارد. کشورهای توسعه یافته برای حل و فصل مسائل ناشی از بحران‌ها، راه‌های زیادی پیموده‌اند و آنچه در تجربه کشورهای موفق برای مدیریت حوادث و بحران‌ها در نظر گرفته شده، نقش و جایگاه مردم است.شاید بتوان گفت میزان مشارکت مردم در مواقع بحران، تابعی از سطح آگاهی، باور به وجود تبعات مثبت و کارآمد در صورت ایفای نقش، میزان همدلی و مسئولیت‌پذیری افراد است

مدیریت بحران در گرو مشارکت حداکثری

با این اوصاف یکی از محوری‌ترین مسائل در وقوع حوادث و بلایای طبیعی و حتی انسانی، توجه به مقوله مشارکت مردم است که می‌تواند مؤثرترین طریق برای تقلیل خسارت‌های ناشی از حوادث احتمالی آینده باشد.

از این رو مسئله افزایش مشارکت مردم و حفظ آن حائز اهمیت است.در راستای تحقق اهداف با رویکرد مردم محور و کارآمد شدن هر چه بهتر سیستم مدیریت بحران، مدیریت سامان‌دهی و مهندسی بحران شهرداری مشهد با همکاری جمعیت هلال احمر خراسان رضوی و اداره کل مدیریت بحران استانداری، مصمم به ایجاد گروه‌های داوطلب واکنش اضطراری محلات شده‌اند.
این گروه‌ها پس از طی دوره‌های آموزشی مرتبط با بحران و مدیریت آن، شامل امداد و نجات، کمک‌های اولیه، اطفای حریق و... گروه داوطلب واکنش اضطراری محلات را تشکیل می‌دهند که به اختصار گروه‌های «دوام ثامن» نام گرفته‌اند که اکنون در دو سالگی راه‌اندازی این گروه‌ها قرار داریم.
 
رویکرد مردم‌گرایانه به مدیریت بحران
مدیرکل مدیریت بحران استانداری خراسان رضوی در این باره می‌گوید: یکی از ارکان مهم افزایش آمادگی و تاب‌آوری جامعه در مواجهه با حوادث طبیعی، توانمند شدن مردم است که ضرورت دارد این توانمندی را از طریق افزایش آگاهی و آموزش همگانی گسترش دهیم.
حجت‌علی شایان‌فر با اشاره به الگوبرداری مشهد از کلان شهر تهران ادامه می‌دهد: رویکرد مردم‌گرایانه به مدیریت بحران، سال‌ها پیش در تهران تشکیل شد و بعدها در مشهد این گروه‌ها تحت عنوان گروه‌های داوطلب واکنش اضطراری محلات راه‌اندازی شدکه از آن به نام گروه دوام ثامن یاد می‌شود.
 
همکاری استانداری، شهرداری و هلال احمر
وی در پاسخ به این سؤال که چه نهاد و سازمان‌هایی مکلف به ایفای نقش در مدیریت و راهبری این گروه‌ها هستند، می‌گوید: تفاهم نامه‌ای سه جانبه میان استانداری، شهرداری و هلال احمر منعقد شده و طی این تفاهم نامه سه جانبه، شهرداری ١۴ سوله مدیریت بحران به این امر اختصاص داده و هلال احمر درباره آموزش همگانی و استانداری هم به سیاست‌گذاری‌های کلان و امور هماهنگی مبادرت می‌ورزند.
شایان‌فر با اشاره به این که در ابتدا این طرح در مشهد با اقبال عمومی مناسبی مواجه نبود، ادامه می‌دهد: هم‌اکنون با همت خوبی که شهرداری مشهد انجام داده این طرح تداوم پیدا کرده‌است و امیدوارم در آینده هم توسعه یابد.

اجرای طرح «خادم» و «دادرس»
مدیرکل مدیریت بحران استانداری خراسان رضوی با اشاره به مانور سراسری زلزله امسال که با شعار«جامعه ایمن، جامعه تاب‌آور» برگزار شد، می‌افزاید: در این مانور برای دومین سال از داوطلبان واکنش اضطراری کمک گرفته‌ایم و این مانورها به صورت مشترک در مدارس و محلات مشهد برگزار شد که عموم مردم محلات در آن شرکت کردند.
وی با اشاره به طرح‌های مختلفی که توسط هلال احمر استان برای ارتقای سطح آموزشی صورت می‌گیرد و با نام بردن از طرح‌های خادم (خانواده آماده در مخاطرات) و دادرس (دانش‌آموز آماده در شرایط سخت) به تاثیر اجرای این قبیل طرح‌ها برای افزایش تاب‌آوری جامعه با رویکرد مردم محور تأکید می‌کند.
شایان‌فر در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره ‌به‌ تجربیات جهانی می‌گوید: در ژاپن در ساعات اولیه پس از بحران امدادرسانی به بیش از ٧۵ درصد از آسیب دیدگان توسط گروه‌های مردمی انجام می‌شود که نشانگر این است توانسته‌اند تا حد بالایی حس مشارکت مردم را درباره این قبیل وقایع
برانگیزند.
او شرح وظایفی را که در قانون برای دستگاه‌های حوزه امدادی و مدیریت بحران آمده است روشن و شفاف می‌داند و می‌گوید: به استناد قوانین موجود، مسئولیت مدیریت بحران اعم از سیاست‌گذاری و هماهنگی و نظارت بر دستگاه‌ها بر عهده استانداری‌هاست که بر همین مبنا در مواقع بحرانی در استان تقسیم کاری میان دستگاه‌های مختلف انجام‌می‌شود.

مردم، امدادرسانان در ساعات اولیه وقوع بحران
سرپرست مدیریت سامان‌دهی و مهندسی بحران شهرداری مشهد نیز با اشاره به سابقه ١٢ ساله شکل‌گیری گروه‌های دوام در کشور، هدف این گروه‌ها را امداد‌رسانی در ساعات اولیه وقوع بحران می‌داند و می‌گوید: از آنجا که در ساعات اولیه وقوع بحران نه سازمان‌های دولتی، بلکه خود مردم هستند که می توانند به کاهش عمق فاجعه کمک کنند، به همین دلیل فلسفه شکل‌گیری این گروه‌ها این است که در ٧٢ ساعت اول خود مردم وارد صحنه شوند.
امیر عزیزی با اشاره به اینکه تأسیس گروه‌های دوام ثامن در مشهد از دی ماه ١٣٩۴ و هم‌زمان با سالگرد زلزله بم شروع شده است، می‌افزاید: کار با شهروندان بسیار مشکل است و حفظ و نگهداری این گروه‌ها کار بسیار سختی است. بر همین اساس در مشهد کار را با یک محله شروع کردیم و هسته اولیه گروه حدود ۶٠ نفر از ساکنان یک محله بودند.

مرحله بعد، کار عملیاتی و در اردوگاه
عزیزی با اشاره به سرفصل‌های دوره‌های آموزشی گروه دوام ثامن می‌گوید: یک سال کار کارشناسی روی این گروه و چگونگی شکل‌گیری آن انجام دادیم تا به محورهای امداد و نجات، اطفای حریق، پدافند غیرعامل و مداخلات روانی رسیده‌ایم.
او اضافه می‌کند: با توجه به بازخورد مثبت این طرح در مشهد، در مرحله دوم و به طور عملیاتی در هر منطقه یک محله را فعال کرده‌ایم و تفاوتی که این دوره‌های آموزشی داوطلبانه دارد این است که شهروندان نیازی به مراجعه به مرکز خاصی ندارند؛ زیرا عملا امکان ثبت‌نام در نزدیک‌ترین فرهنگ‌سرا و سوله بحران منطقه وجود دارد.
سرپرست مدیریت بحران شهرداری مشهد با اشاره به این که افراد شرکت کننده در این دوره بالغ بر ۴٠ ساعت آموزش دیده‌اند، ادامه می‌دهد: در مرحله بعدی که تاپایان امسال قصد اجرای آن را داریم، کار را داخل اردوگاه و به صورت عملیاتی ادامه خواهیم داد.
 
آموزش مدیریت بحران، ژاپن ٩٠ درصد، ایران ٨ درصد
وی در بخش دیگر سخنان خود با اشاره به اینکه برای مدیریت بحران چهار مؤلفه اصلی پیشگیری، آمادگی، مقابله و بازتوانی همواره مدنظر است می‌افزاید: گروه‌های داوطلب مدیریت بحران (دوام ثامن) هم در حوزه پیشگیری و هم آمادگی و مقابله می‌توانند کمک کنند.
عزیزی با اشاره به پیشرو بودن کشور ژاپن در زمینه مدیریت بحران و تجهیزات و امکانات فنی بالای این کشور، بر میزان مشارکت حداکثری مردم در مواقع بحرانی تاکید می‌کند و می‌گوید: طبق آمار، در ژاپن بالغ بر ٩٠ درصد مردم آموزش دوره‌های مدیریت بحران را دیده‌اند و به شکل کامل سازمان‌دهی شده‌اند. این در حالی‌ است که در ایران این آمار حدود ٨ درصد است و این مشکل به فرهنگ پایین مشارکت در جامعه بازمی‌گردد.
 
اجرای مرحله سوم طرح دوام ثامن در آینده‌ای نزدیک
عزیزی با اشاره به اجرایی شدن مرحله سوم گروه‌های دوام ثامن در مشهد در آینده‌ای نزدیک و تخصصی شدن آموزش‌ها برای قشرهای مختلف اعم از دانشجویان، دانش‌آموزان، رانندگان و ... می‌گوید: این مسئله را در مشاغل مختلف و گوناگون مانند رانندگان تاکسی، رانندگان اتوبوس‌رانی و برخی مشاغل خرد شهری پیش خواهیم برد.
وی با اشاره به گردهمایی گروه‌های دوام ثامن در ۵ دی‌، این موضوع را سبب هم‌افزایی سازمان‌ها و دستگاه‌های مسئول در این حوزه می‌داند و می‌گوید: در مرحله سوم طرح دوام ثامن قصد داریم با اماکن وارد تعامل حداکثری شویم. زیرا یکی از حوزه‌های حادثه‌خیز در اماکن بزرگ و تجاری است. در همین راستا ۶٣ مرکز بزرگ تجاری شناسایی شده و برای همکاری اعلام آمادگی کرده‌اند.
 
پراکندگی در مدیریت بحران
سرپرست مدیریت بحران شهرداری مشهد در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به مشکلات عمده‌ای که در ساختار مدیریت بحران در کشور وجود دارد، می‌افزاید: یکی از مشکلات این است که تمرکزی در این سیستم وجود ندارد. یک پراکندگی در مدیریت بحران داریم. هلال احمر، اورژانس، شهرداری و سایر دستگاه‌هایی که به هر نحو قصد کمک‌رسانی دارند، هر کدام کار خودشان را انجام می دهند. از طرفی سازمان مدیریت بحران کشور با ٣٠ نیرو هم کار خاصی نمی‌تواند انجام دهد. زمانی‌که بحرانی اتفاق می‌افتد، فرمانده نظامی از سازمان مدیریت بحران حرف شنوی ندارد. این در حالی‌است که در کشورهای دیگر مثل روسیه که خیلی خوب در این زمینه کار کرده‌اند، وزارتخانه‌ای مجزا به نام وزارتخانه بحران و شرایط اضطرار دارند و نیروها و سرمایه‌گذاری‌هایشان متمرکز است.
عزیزی با اشاره به ضعف‌های قانونی در این حوزه می‌گوید: سه سال است که لایحه مدیریت بحران در مجلس است و خبر بد این که بعد از رفت و برگشت این لایحه، قانون حتی از شکل اول هم ضعیف‌تر شده و حتی اسمش که مدیریت بحران بود به ستاد بحران تقلیل پیدا کرده است.
 
مدیریت بحران با رفتار سلیقه‌ای میسر نیست
وی می‌افزاید: اعتقادی که امروز در همه جای دنیا شکل گرفته، رفتن به سمت دولت‌های محلی و شهرداری‌هاست؛ زیرا شهرداری‌ها نهادی مردمی هستند و اگر اعتماد عمومی و مردمی جلب شود، کارهایی می‌توان انجام داد که حتی دولت از انجام آن‌ها بازمانده باشد. با استفاده از الگوهای دنیا باید بدانیم ژاپن در سال ١٩٠٠ میلادی زلزله بزرگی را تجربه کرد که ١٠٠ هزار نفر کشته داشت و یک فاجعه انسانی بود. این آمار در سال ١٩٩٣ میلادی و در زمان وقوع بحرانی دیگر به شدت کاهش می‌یابد و بعد از آن در سونامی سال ٢٠١١ میلادی که فاجعه‌ای بین‌المللی بود، آمار کشته‌ها ١٢ هزار نفر بود. هرچند این آمار قابل توجه است باید بدانیم که این تغییرات در ١١٧ سال رخ داده و ما هم باید در مسیر بهبود حرکت کنیم.عزیزی با تأکید بر اینکه سامان‌دهی و مدیریت بحران هیچ‌گاه به صورت سلیقه‌ای و باری به هر جهت پیش نخواهد رفت، ادامه می‌دهد: اگر صحنه‌های دل‌خراش و ناهماهنگی‌ها را در زلزله بم دیدیم و امروز بعد از گذشت چند سال دوباره همان به هم ریختگی‌ها را در امدادرسانی زلزله کرمانشاه می‌بینیم، یعنی یک جای کارمان ایراد دارد، یعنی یک سیستم متمرکز در مدیریت بحران نداریم، یعنی باید سیستم قوی مدیریت بحران حداقل در سطح وزیر در دولت وجود داشته باشد که با امکانات و اختیارات کامل به حوادث غیرمترقبه و بحران‌ها ورود کند.
وی با بیان این که مدیریت بحران یک اقدام چند وجهی است، می‌گوید: یک جنبه، کارهای فرهنگی، اجتماعی، عمرانی، شهرسازی، فناوری و آی‌تی است؛ در حالی که فکر می‌کنیم مدیریت بحران یعنی آتش نشانی و هیچ نگرشی درباره کارهای پیشگیرانه وجود ندارد.
 
حضور مردم در مواقع بحران ضروری است
با این حال مدیر عامل سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری مشهد با اشاره به اینکه تعداد نیروهای امداد در زمان بحران کافی نیست ،می‌گوید: در تمام کشورهای دنیا توجه ویژه‌ای به نیروهای شهروندی معطوف است؛ زیرا در مواقع بحرانی همواره به دلیل حجم بالای خسارت، امدادرسانی مطلوب صرفا توسط دولت میسر نمی‌شود و ضرورت حضور نیروهای مردمی بیش از پیش احساس می‌شود.
حسن جعفری درباره برنامه‌ریزی برای سازمان‌دهی نیروهای داوطلب امدادی در حوزه آتش‌نشانی ادامه می‌دهد: در مشهد تاکنون ١٧ هزار آتش‌نشان داوطلب آقا و خانم سامان‌دهی شده‌اند که بخشی از این نیروها در ادارات و برخی سازمان‌ها مثل تاکسی‌رانی و اتوبوس‌رانی هستند و برخی هم به عنوان نیروهای شهروندی، آموزش‌های متناسب در مواقع بحران‌های آتش‌سوزی را
دیده‌اند.جعفری می‌افزاید: در سامان‌دهی این افراد دو هدف دنبال می‌شود، اول اینکه افراد در ساعات و دقایق اولیه وقوع بحران نقش تعیین‌کننده در کاهش آسیب و خسارت‌ها خواهند داشت و دوم اینکه به نوعی با آموزش‌هایی که دیده‌اند مهارت‌های خود امدادی را دارند.
وی با اشاره به شعار سال‌های اخیر سازمان آتش‌نشانی مبنی بر «هر خانواده، یک آتش‌نشان» تصریح می‌کند: طبق بررسی‌های انجام شده اگر افراد مهارت و آگاهی لازم را درباره یک حادثه داشته باشند می‌توانند با درصد بسیار بالایی از دامنه‌دار شدن آن اتفاق جلوگیری کنند.
 
برای حمایت از نیروی داوطلب قانونی نداریم
جعفری می‌گوید: سازمان آتش‌نشانی در طرح دوام ثامن نیز اقدام به تعیین چهار سرفصل‌ آموزشی برای داوطلبان کرده است که شامل:شناسایی آتش، چگونگی کنترل شرایط، شناسایی انواع مهارآتش و اقدامات ایمنی می‌شود.
وی در پاسخ به این سوال که علت ناپایداری گروه‌های داوطلب امدادی چیست؟ می‌گوید: کار گروهی در کشور ما سطح پایینی دارد. بر عکس ما، کشور ژاپن است که بیشترین اثربخشی را در کارِ گروهی دارد و همیشه هم موفق بوده است. در نتیجه می‌توان گفت در این باره فرهنگ‌سازی مناسبی انجام نشده است. همچنین نکته دوم خلأ قانونی است. بدین معنا که ما برای به‌کارگیری نیروی داوطلب امدادی در حالت عادی هیچ قانونی نداریم و اگر به هر دلیل اتفاقی برای نیروی داوطلب بیفتد، جایگاه چندانی برای حمایت پیش‌بینی نشده تا من به عنوان یک مدیر، این مخاطره را بپذیرم و از نیروی داوطلب در مسائل اجرایی و عملیاتی خودم مشارکت بگیرم.
 
ضرورت داشتن سیستم ارتباطی قوی برای هماهنگی
مدیر عامل سازمان آتش‌نشانی و خدمات ایمنی شهرداری مشهد در بخش دیگری از سخنان خود با اشاره به نبود سیستم‌های ارتباطی قوی و مناسب برای فراخوانی و سامان‌دهی سریع نیروهای امدادی در مواقع بحران، این موضوع را یکی از چالش‌های جدی این گروه‌ها می‌داند و می‌گوید: هدف از آموزش و تمام این تشکیلاتی که برای سامان‌دهی گروه‌های دوام ثامن در مشهد راه‌اندازی شده، این است که نیروها بتوانند در مواقع بحرانی در کوتاه‌ترین زمان ممکن، اقدامات امدادی انجام دهند، حال آن که اگر سازوکار مناسبی برای هماهنگی این گروه‌ها وجود نداشته باشد، عملا کارایی و اثربخشی آن را تحت‌الشعاع قرار می‌دهد.
جعفری در بخش پایانی سخنان خود با تأکید به اینکه در کشور برنامه‌های داوطلبانه امدادی به اندازه کافی اجرا شده‌‌است، ادامه می‌دهد: واقعیت این است که مادامی که ساختار اجرایی مشخص شده‌ای برای آن در نظر نگیریم کارِ گروه‌های داوطلب امدادی همواره با آسیب جدی همراه خواهد بود.
 
چه زمانی مدیریت بحران جدی گرفته می‌شود
آنچه مشهود به نظر می‌رسد، اتخاذ رویکردهای مردم‌محور در مواقع بحرانی است که توسط کشورهای پیشرو نظیر روسیه و ژاپن پیاده‌سازی و اجرا شده که ایران و به تبع آن کلان شهرهایی مثل مشهد با توجه به مخاطرات فراوانی که از این ناحیه دیده‌اند، ناگزیر به اتخاذ رویکردهای هدفمند و مشارکت محور هستند. بدین معنا در این رویکرد، ابتدا قابلیت‌های موجود مردمی شناسایی و سعی در تقویت آن‌ها شود. دوم، مشارکت مردمی برای مدیریت فاجعه، توسط متولیان امری ضروری و لازم دانسته شود. سوم، ظرفیت سازمانی بخش‌های آسیب‌پذیر از طریق ایجاد تشکیلات محلی برای مقابله با حوادث بالا رود و چهارم، بخش‌های کمتر آسیب‌پذیر را به مشارکت برای حل بحران مناطق آسیب‌پذیر
سوق دهد.اما یافته‌هایی که در این گزارش هم تا حدی به آن اشاره شد، نشان می‌دهد همواره سازمان‌دهی گروه‌های داوطلب واکنش اضطراری در کشور ما با چالش‌هایی همراه بوده است که مهم‌ترین آن‌ها عبارتند از: کارایی پایین سیستم‌های هماهنگ کننده، فقدان اختیارات قانونی نظام مدیریت بحران، ضعف پشتیبانی و لجستیکی سازمان‌های مسئول اعم از هلال احمر، آتش‌نشانی، استانداری و ... ناهماهنگی در استفاده از ظرفیت‌ها و مشارکت‌های مردمی، پایین بودن نرخ مشارکت مردم و فقدان نظام ارزیابی پس از هر حادثه.به گواه آمارهای ثبت شده، زلزله ۶ ریشتری ١۶ فروردین امسال مشهد، توانست برای چند صباحی تکان و تحرک مناسبی در نگرش نیروها و مدیران امدادی، اعم از نیروهای موظف و داوطلب امدادی برای جدی گرفتن موضوع مدیریت بحران و رفع موانع بدیهی آن ایجاد کند که این روند آن طور که باید تداوم نیافت.
علی رغم تلاش های صورت گرفته در این حوزه ، باید منتظر ماند و دید چه بحرانی و با چه ابعادی و در چه زمانی می‌تواند زنگ هشدار و موتور محرک متولیان و نیز شهروندان برای تغییر نگرش جدی درباره مدیریت بحران و تمرکز بیشتر در سازوکارهای عملیاتی آن باشد

حاتم مهجوری

 
کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی