کد خبر : 76739
/ 13:04
گزارشی دربارۀ بازدید استادان و دانشجویان دانشکدۀ معماری‌وشهرسازی دانشگاه خیام از بناهای منطقه

کاش دیدنی‌ها حاشیه نبود

«گروه مشاوران جوان» گروهی که هدفشان بالا بردن سطح مشارکت علمی و اجتماعی جوان‌ها در پیچ‌وخَم‌های مدیریت شهری است؛ آن‌هم از طریق برنامه‌هایی مثل بازدیدها و ارزیابی‌های تخصصی، کارگروه‌های علمی و پژوهشی.

کاش دیدنی‌ها حاشیه نبود

محبوبه عظیم‌زاده- یک طرف قضیه عده‌ای دانشجو هستند که با کلی نقشۀ جورواجور و آرزوی قشنگ پا می‌گذارند به محیطی به اسم دانشگاه، به امید اینکه بیاموزند و در آینده‌ای نزدیک، به‌عنوان یک مهرۀ مؤثر در جامعه حضور داشته باشند. طرف دیگر قضیه هم می‌شود همین جامعه و شهر و دیاری که قرار است -و البته وظیفه‌اش است- که این مهره‌های باانگیزه را به درون خود راه بدهد و آن‌ها را رو به جلو هدایت کند. پس وقتی بستر فعالیت فراهم است و عده‌ای هم هستند که می‌خواهند با ذوق و شوق بار این فعالیت‌ها را به دوش بکشند، فقط می‌ماند رابطی که باید دو سر این رشته را به‌هم متصل کند. «گروه مشاوران جوان» یکی از همین رابط‌ها و متصل‌کننده‌هاست؛ گروهی که می‌گویند هدفشان بالا بردن سطح مشارکت علمی و اجتماعی جوان‌ها در پیچ‌وخَم‌های مدیریت شهری است؛ آن‌هم از طریق برنامه‌هایی مثل بازدیدها و ارزیابی‌های تخصصی، کارگروه‌های علمی و پژوهشی و کلی داستان‌ دیگر. در هفته‌ای که گذشت، در راستای همین حرف‌وحدیث‌هایی که گفته شد، این گروه یکی از برنامه‌های خود را عملی کرد و آن هم چیزی نبود جز بازدید استادان و دانشجویان معماری و شهرسازی دانشگاه خیام از برخی نقاط منطقۀ5 برای آشنایی با مشکلات و ظرفیت‌های موجود در منطقه و صدالبته در قدم بعدی، استفاده از ایده‌ها و طرح‌های یک عده جوان باانگیزه برای بهبود اوضاع منطقه.
107429.jpg
 
پنجراه پایین‌خیابان؛ پاتوق فروشندگان غیرمجاز داروهای آزاد
گام اول بازدید اینجا برداشته می‌شود؛ میدان شهدای مسجد گوهرشاد یا همان پنجراه پایین‌خیابان و مرز منطقه‌های4، 5 و ثامن. این ناحیه جزو مهم‌ترین تقاطع‌های منتهی به حرم است اما متأسفانه با وجود اینکه حدود 40سال پیش احداث شده است، هنوز شرایط مطلوبی ندارد. مشکلات ترافیکی غوغا می‌کند و این پنجراه‌ شده است پاتوق فروشندگان غیرمجاز داروهای آزاد و برخی اقلام غیرمجاز دیگر، آن‌هم درمیان شلوغی‌ها و حجم نسبتاً انبوه تردد زائران. مهندس اله‌یاری که معاون سابق و مشاور کنونی شهردار منطقۀ5 است، درمورد این ناحیه می‌گوید: «بافت شهری در این قسمت ناهمگون است. متأسفانه در اطراف حرم با یک سیاست بولدوزری، صددرصد بناها تخریب شده است و به‌جای آن‌ها ساختمان‌هایی بدون هویت اجتماعی و محلی قد علم کرده و باعث ایجاد آشفتگی‌های بصری شدیدی شده است اما خوشبختانه شهرداری نگاه و رویکرد جدیدی را مدنظر خود قرار داده است و به‌شدت خواهان است که رابطۀ مؤثری بین حوزه‌های مطالعاتی و تئوریک در دانشگاه‌ها و زمینه‌های اجرایی در منطقه ایجاد شود. این‌گونه هم به‌مرور شاهد توسعۀ شهری خواهیم بود و هم ازآنجایی‌که برنامه‌ریزی‌های انجام‌شده تاکنون، بدون توجه به حضور و مشارکت مردم بوده است، می‌توانیم رضایت مردم را هم به‌دست آوریم.»

نبض مشاغل سنتی و قدیمی مشهد در خیابان سرخس می‌زند
سن‌وسال زیادی هم که نداشته باشی، پایت را که در خیابان سرخس بگذاری، به طرفه‌العینی پرت می‌شوی به گذشته و آن حس جذاب و شاید کمی هم غریب، جایش را در دلت باز می‌کند. همان که بعضی‌ها به آن می‌گویند نوستالوژی. شاید اصلا حس کنی یک کتاب تاریخی‌ را داری ورق می‌زنی یا مثلا یک نقاشی یا یک عکس متحرک از آن قدیم‌ندیم‌ها دارد مقابل چشمانت رژه می‌رود. خیلی از حرفه‌ها و هنرهایی که شاید در حال حاضر خیلی سخت پیدا شود و به‌چشم بیاید، اینجا هنوز زنده‌ است و زندگی‌بخش؛ از مسگری و حلب‌سازی و آهنگری بگیر تا نمدمالی، سطل‌سازی، روغن‌گیری سنتی، سماورسازی و نخ‌فروشی؛ البته امروز می‌گویند خیابان سرخس و قبل‌ترها با عنوان جادۀ سرخس شناخته می‌شده است. در یک کلام، این خیابان با توجه به نزدیکی چشمگیری که به حرم مطهر دارد، جایی است که حسابی می‌تواند در جان بخشیدن به وضعیت گردشگری در مشهد مؤثر باشد.
107430.jpg
خانم مهندس غلامی که دبیر کارگروه معماری منطقۀ5 است، می‌گوید: «این ناحیه حدود هزارو600هکتار از زمین‌های حاشیۀ شهر در محدودۀ حرم را به خودش اختصاص داده است. اما متأسفانه با احداث تقاطع غیرهم‌سطح پنجراه و راه‌آهن به‌کل از محوریت عبورومرور خارج شده است و آن‌چنان که شایسته است، توجهی به آن نشده است.» مشاور جوان شهردار منطقۀ5 هم می‌گوید: «خیابان سرخس به‌لحاظ موقعیت جغرافیایی خیلی کاربردی و پراهمیت است. خدمات موردنیاز روستاییان شرق مشهد و شهرستان سرخس را تأمین می‌کند و همچنین از نظر بازرگانی در مقیاس‌های فراشهری و ملی فعالیت می‌کند. علاوه‌بر این، بیمارستان امام‌زمان(عج) که هدفش خدمت‌رسانی به ساکنان این محدوده است، در این ناحیه قرار دارد.» ریگی البته اضافه می‌کند که برای پیشرفت موقعیت منطقه، تلاش‌هایی صورت گرفته اما نتیجه‌ای نداشته است؛ مثلا مجتمع تجاری عباسقلی‌خان، مجتمع تجاری دیگری در تقاطع محبوبه و گودبرداری ملکی، هنوز به ثمر نرسیده است. او علت تمام این اتفاقات را توجه صرف به بهسازی فضا و بی‌توجهی صرف به فرسودگی این خیابان می‌داند. می‌گوید: «بافت مجاور این خیابان، محله‌ای زائرپذیر است. جدای از این، در فاصلۀ کمی از این خیابان، چند زائرسرای ارزان‌قیمت در حال ساخت است و درکل بافت این منطقه دارد به‌سمت اقامتی شدن پیش می‌رود، پس اصلا درست نیست که خیابان اصلی متصل‌کنندۀ این بافت به حرم امام‌رضا(ع) هنوز که هنوز است، مثل قدیم درحال خدمات‌رسانی و تأمین نیازها باشد.»

گودال زابلی‌ها
یک فلاش‌بک دیگر به دهۀ30 و قبل‌تر! آن زمان در منطقۀ5 چندین کورۀ آجرپزی وجود داشته است. به‌مرور زمان به‌خاطر فعالیت این کوره‌ها و خاک‌برداری از اطراف آن، گودال‌هایی به عمق 7 تا 10متر ایجاد شده است. جالب اینجاست که در تمام این مدت چون نظارت درست‌وحسابی و همچنین طرح و ایده‌ای برای توسعه یافتن این قسمت‌ها وجود نداشته است، زمین‌ها به‌مرور شکل مسکونی پیدا کرده‌اند، صاحب‌دار شده‌ و بارها هم خریدوفروش شده‌اند.
در حال حاضر اصلا شرایط خوبی بر اینجا حاکم نیست. ریزدانگی قطعات، وجود معابر غیراستاندارد و کم‌عرض، بافت‌های فرسوده و ناکارآمد و علاوه‌بر این‌ها رهاسازیِ پساب خانگی و تجمع آب‌های سطحی در مواقعی که باران یکریز می‌بارد، شرایط را خیلی نابسامان می‌کند.
اله‌یاری، مشاور شهردار منطقۀ5، در این مورد می‌گوید: «برای از بین بردن این مشکلات، در عمیق‌ترین نقاط گودال‌ها، چاه‌های جذبی، سپتیک و موتورهای کف‌کش تعبیه شده است اما متأسفانه در زمان بارندگی، که باید این سیستم‌ها عمل کند و آب‌های سطحی را به شبکۀ فاضلاب انتقال دهد، با مشکلات دیگری روبه‌رو می‌شویم؛ مثل سرقت کابل‌های برق یا سوختن موتورها.»

کورۀ آجرپزی
گام آخر این بازدید می‌شود کورۀ آجرپزی واقع در انتهای بولوار شهیدمفتح و بزرگ‌راه شهید بابانظر. اولین چیزی که به‌محض ورود به اینجا توی ذوق می‌زند، حضور معتادانی است که این بنا را یک‌طورهایی پاتوق خودشان کرده‌اند و البته با دیدن نیروهای انتظامیِ حاضر در جمع بازدیدکنندگان، پا به فرار می‌گذارند. قسمت بدتر ماجرا دانستن این قضیه است که سال1381 این کوره‌های آجرپزی و میل‌دودکش‌های موجود در این محدوده به ثبت ملی رسیده است. در حال حاضر دو میل‌دودکش دیگر در این محدوده باقی مانده است و این بنا آخرین ساختمان کوره در منطقه است که اصلا وضعیت روبه‌راهی ندارد. اینجا هم مثل سایر نقاط دیگر این منطقه ظرفیت مناسبی برای سرمایه‌گذاری دارد. زمین‌های موجود در حاشیۀ کوره، بیش از 3متر عمق و 8هکتار مساحت دارند اما به‌دلیل توافق نکردن مالکان با شهرداری و دخالت و نظارت نکردن میراث‌فرهنگی، چیزی که عاید همه شده است، تخریب روزافزون این بنای ارزشمند است.
بنای کوره به شکل دو راهروی موازی است که از ابتدا و انتها به‌هم متصل است. دودکش‌ها هم در بالا و در مرکز آن قرار دارد. سیستمشان هم کلا این مدلی بوده که خشت‌های خام قالب‌گیری‌شده، در راهروها چیده می‌شده است و ازطریق منافذ موجود در سقف، سوخت به داخل راهروها می‌آمده است. آن‌وقت با کمک سایر منافذ موجود در جداره‌ها و دودکش 60متری، با حرکت باد، چرخۀ سوختن کامل می‌شده و درنهایت خشت‌های خام تبدیل می‌شده است به آجرهای پخته.
107431.jpg

به یک برنامه‌ریزی دقیق‌تر نیاز است
اتفاقی که پیگیری گروه مشاوران جوان باعثش شد، استارتش از ترم گذشته در دانشگاه خورد و خوشبختانه به‌خاطر بازخورد مثبتی که داشت، این ترم هم به قوت خودش باقی ماند. دکتر کچویی، رئیس دانشکدۀ معماری و شهرسازی دانشگاه خیام، به‌نوبۀ خود از این طرح حمایت می‌کند و دربارۀ بازدید انجام‌شده می‌گوید: «جدارۀ اصلی خیابان سرخس در تسلط مردمی است که مشغول مبادلۀ کالا از مناطق مختلف مخصوصاً روستاها هستند. مجموعۀ تجاری چندطبقه همچنان راکد و غیرفعال رها شده است. این‌ها مشکلاتی است که مشخص می‌کند هدف برنامه‌ریزان این نبوده است. آن‌ها می‌خواستند حداقل بخشی از این منطقه رونق پیدا کند. در لایۀ بعدی یک بافت مسکونی متراکم قرار دارد که بدون درنظر گرفتن امکانات مناسب چه از لحاظ ایمنی و چه از لحاظ بهداشتی، مردم دارند در آن زندگی می‌کنند. بهبود این شرایط نیازمند برنامه‌ریزی دقیق‌تر، اصلاح سیاست‌ها و فعالیت هدفمندتر است و در قدم بعدی کنترل و نظارت صریح شهرداری بر تمامی این فرایند. این نوع تفکر هم قطعاً نیاز به تخصص‌هایی حرفه‌ای درمیان مدیران شهری دارد.»

تجربه‌ای مفید و باارزش
مجید نبی‌زاده، عضو هیئت‌علمی گروه معماری‌وشهرسازی، هم از این اتفاق به‌منزلۀ یک تجربۀ خوب یاد می‌کند و معتقد است که این قبیل فعالیت‌ها نتایج بسیار خوبی را در پی خواهد داشت؛ «اینکه استادان و دانشجویان معماری‌وشهرسازی به‌صورت علنی با ظرفیت‌ها و مشکلات این منطقه آشنا شدند، خیلی ارزشمند است. از همین طریق است که می‌توان بستر مناسبی را برای تبادل‌نظر و همفکری فراهم کرد. بدون شک گسترش روابط و همکاری‌ها بین نهادهای علمی و اجرایی، علاوه‌بر اینکه می‌تواند مباحثی را که دانشجوها فقط‌وفقط در کلاس درس و پای کتاب‌ها یاد گرفته‌اند، کاربردی کند، مدیریت شهری را هم در گرفتن تصمیم‌های مفیدتر کمک می‌کند.»
107432.jpg

یک کلاس درس متفاوت و جذاب
تجربه‌هایی از این دست با تمام اثرات مثبتی که به‌بار می‌آورد، مسلماً شیرین‌ترین و ماندگارترین اثرش را برای دانشجوها رقم می‌زند. واقعاًچه چیزی بهتر از اینکه شرایط حضور در محیط کار برای دانشجوها فراهم شود؟ دانشجوهای رشته‌های مختلف در دانشگاه‌های متفاوت، خیلی نیازمند چنین موقعیت‌هایی هستند و با شور و نشاطی که اصولا در دانشجوجماعت وجود دارد، حتماً از چنین موقعیت‌هایی استقبال می‌کنند.
میلاد رکنی، دانشجوی ترم6 شهرسازی دانشگاه خیام و دبیر انجمن علمی این رشته، معتقد است که این اتفاق، فوق‌العاده بااهمیت است. او درمورد تجربه‌ای که از سر گذرانده است، می‌گوید: «این بازدیدها برای ما دانشجوهای شهرسازی‌ومعماری خیلی حیاتی است؛در واقع به نوعی در حال مرور آموخته‌هایمان در فضای واقعی هستیم. امروز هم من و هم سایر دانشجوها با اتفاق‌ها و مناظری روبه‌رو شدیم که تابه‌حال فقط در صحبت‌های استادانمان، شنیده یا در کتاب‌هایمان خوانده بودیم. جدای از این، اینکه افرادی مثل مهندس اله‌یاری و مهندس ریگی هم همراهی کردند و درمورد منطقه اطلاعات لازم را به ما دادند، به تکمیل دانسته‌هایمان کمک کرد. حضور استادان خودمان هم باعث می‌شد اگر ما در لحظه سؤالی داشتیم، پاسخ داده شود و خودشان هم اگر لازم بود، نکته‌ای را به ما گوشزد می‌کردند. خلاصه که کلاس درس خیلی خوبی بود.»

 
کلیدواژه ها
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی