کد خبر : 76709
/ 14:38
فعالان اقتصادی از مشکلات توسعۀ صادرات به همسایۀ شرقی ایران و ضرورت اتخاذ رویکرد برد-برد می‌گویند؛

بازی برد-برد شرط صادرات پایدار

مروری بر تحولات اقتصادی افغانستان نشان می‌دهد که این کشور، بسیاری از کالاهایی را که قبلا از ایران وارد می‌کرده، امروز خود تولید می‌کند و یا درصدد ایجاد واحدهای صنعتی برای تولید آن‌هاست. این مسئله برخی فعالان اقتصادی را دربارۀ از‌دست‌دادن بازارهای صادراتی کشور نگران کرده است.

بازی برد-برد شرط صادرات پایدار

موسوی‌زاده/ سلامی- خراسان‌رضوی به‌دلیل برخورداری از چند‌صد واحد تولیدی و نزدیکی به افغانستان، یکی از مهم‌ترین تأمین‌کنندگان کالا و خدمات به این کشور است؛ به‌طوری‌که از سهم ۵/٢میلیارد‌دلاری صادرات سالانۀ ایران به این کشور، بخش شایان‌توجهی به خراسان‌رضوی اختصاص دارد. هر‌چند طی سال‌های اخیر، روابط اقتصادی دو کشور افزایش چشمگیری داشته است، مروری بر تحولات اقتصادی افغانستان نشان می‌دهد که این کشور، بسیاری از کالاهایی را که قبلا از ایران وارد می‌کرده، امروز خود تولید می‌کند و یا درصدد ایجاد واحدهای صنعتی برای تولید آن‌هاست. این مسئله سبب شده برخی فعالان اقتصادی دربارۀ از‌دست‌دادن بازارهای صادراتی کشور ابراز نگرانی کنند. البته این افراد اعتقاد دارند که راه‌حل این مسئله، تغییر نگاه به صادرات است و اینکه ما نباید براساس تعریف‌های چند‌‌دهۀ گذشته، صادرات را صدور کالاهای اضافی و ساخته‌شده بدانیم؛ در نگاه بلندمدت، باید به‌سمت صدور خدمات فنی و مهندسی و سرمایه‌گذاری مشترک گام برداریم. این موضوعات، بهانه‌ای شد تا با حضور مهندس محمود سیادت، رئیس اتاق مشترک ایران و افغانستان و نعمت‌ا... طایفی، از صادرکنندگان خراسانی که نزدیک به دو دهه در بازار این کشور فعال است، مهم‌ترین دغدغه‌های صادرکنندگان کالا به حوزۀ افغانستان را بررسی کنیم.
107379.jpg

ایران و افغانستان چه پتانسیل‌هایی برای توسعۀ روابط تجاری با یکدیگر دارند؟
سیادت: صادرات به‌دلیل جایگاهی که دارد، می‌تواند گره از مشکلات سایر بخش‌های اقتصادی بردارد و رفاه و اشتغال برای کشور فراهم کند؛ چرا‌که ‌هرقدر هم که ما مصرف داخلی را ترویج دهیم، میزان تولیدات ما بیشتر از نیاز داخلی است و به بازارهایی در بیرون از کشور نیاز داریم. دربارۀ صادرات به افغانستان باید بگویم که بخش عمده‌ای از صادرات خراسان‌رضوی به این کشور صورت می‌گیرد و از دیرباز، استان ما با این کشور، مراودات فرهنگی و اجتماعی داشته است. وجود زبان مشترک بین دو کشور سبب شده ارتباط بین ما و افغان‌ها بیش‌از کشورهایی باشد که در آنجا فعالیت می‌کنند. افغانستان به‌دلیل اتصال‌نداشتن به آب‌های آزاد، به مسیرهایی نیاز دارد که بتواند محصولات و کالاهای خود را از آن وارد و صادر کند و ما نیز به‌دلیل پتانسیل‌های خوب این کشور، به بازارها و توانمندی‌های افغان‌ها نیاز داریم. به‌این‌ترتیب باید در تجارت دو کشور طرحی ریخته شود که اساس مراودات تجاری دو طرف برپایۀ برد-برد شکل بگیرد. نگاهی به نیازهای کشور افغانستان نشان می‌دهد ٩٠درصد از نیازهای این کشور توسط ایران قابل تأمین است، اما همان‌طور‌که گفتم، اگر به‌دنبال روابط پایدار اقتصادی با افغانستان هستیم، باید روابط براساس برد-برد شکل بگیرد تا دو طرف به تداوم روابط تمایل داشته باشند.
افغانستان ٣هزار‌میلیارد‌ دلار، ذخایر زیرزمینی دارد که ‌اکنون به‌دلیل شرایط آنجا قابل بهره‌برداری نیست، اما به‌مرور می‌توان با سرمایه‌گذاری در این بخش، امکان بهره‌برداری از این منابع را فراهم کرد. در موضوع ایجاد واحدهای صنعتی و ارائۀ مشاوره، با‌توجه‌به سیاست‌گذاری‌های این کشور در‌زمینۀ توسعۀ واحدهای صنعتی، ایران می‌تواند به افغان‌‌ها در این راه کمک کند. کمک به صدور تکنولوژی، که بومی ماست، می‌تواند هم به ایجاد اشتغال در بین افغان‌ها کمک کند و هم باعث ایجاد ارزش افزوده برای ما شود.

آقای سیادت موضوعی را دربارۀ بازی برد-برد مطرح کردند. افغانستان چه پتانسیل‌هایی دارد که بتوانیم با این کشور وارد بازی برد-برد شویم؟
طایفی: قبل‌از پاسخ به این سؤال باید مقدمه‌ای بگویم. در موضوع صادرات، ما با یک مشکل عمومی مواجه هستیم؛ در‌واقع نگاه ما صادرات محور نیست. نگاه ما این است که اگر کالای اضافه داشتیم، صادر کنیم. به همین دلیل، نگاه پایداری به این بخش نداشته‌ایم و مدام سیاست‌های ما تغییر کرده است؛ این مسئله صادرکنندگان را سردرگم می‌کند. دربارۀ افغانستان دغدغه‌هایی وجود دارد، مثل موضوع ورود مواد مخدر از این کشور؛ درنتیجه برای ورود کالا از این کشور سخت‌گیری‌هایی می‌شود. اگر می‌خواهیم در افغانستان حضور پایدار داشته باشیم، در‌کنار حل این دغدغه‌ها، باید فعالیت تجاری با این کشور را به‌سمت همین طرح برد-‌برد هدایت کنیم. باید دقت کنیم که اگر صادرات به افغانستان کاهش یابد، روی اشتغال و تولید ما تأثیر منفی می‌گذارد؛ از‌این‌رو نباید فکر کنیم که فقط باید به آنجا کالا صادر کنیم و جلوی واردات از آن کشور را بگیریم؛ اگر این تبادل دوطرفه باشد، امکان استحکام هر‌چه بیشتر روابط بین دو‌طرف فراهم خواهد شد. ما سالانه ۵/٢میلیارد‌دلار کالا به افغانستان صادر و حدود ٢٠میلیون‌دلار از این کشور وارد می‌کنیم.
107380.jpg

البته برای واردات کنجد از افغانستان مساعدت شد. این کار، تراز تجاری را بهتر نکرده است؟
طایفی: تراز تجاری را بهتر کرده‌است، اما باید مسیر صادرات روند مداومی داشته باشد. دربارۀ واردات کنجد نیز همین مسئله باعث شد روند ورود آن به کشور در برخی موارد مشکل‌دار شود؛ این مسئله باید حل شود. در‌واقع تأکید من این است که اگر داریم کاری می‌کنیم که روابط، دو‌طرفه شود، این روال باید تداوم یابد. موضوع «توریسم‌ درمانی» را هم می‌توانیم دنبال کنیم. نگاه ما به افغانستان این بود که می‌خواهند فرصت‌های شغلی ما را بگیرند، در‌حالی‌که این نگاه درست نبود و باید تصحیح شود. واقعیت این است که ‌اکنون ٣‌میلیون افغانی در ایران زندگی می‌کنند و ما اگر این روند را به رسمیت نشناسیم، فقط برای خودمان مشکل ایجاد کرده‌ایم. اگر ما این واقعیت را قبول کنیم، بسیاری از مشکلاتمان حل می‌شود. الان یک افغانستانی، چند‌میلیون می‌دهد تا به ایران بیاید؛ برای همین در اینجا می‌ماند تا هزینه‌ای که کرده در‌بیاورد.
اگر روند ورود آن‌ها را از مجاری قانونی به رسمیت بشناسیم بسیاری از مسائلی که در حوزۀ اشتغال غیررسمی آن‌ها به وجود می‌آید، حل می‌شود. ما باید یک مسیر دو‌سویه برای تبادل تجاری تعریف کنیم و برای این کار ایران باید پیش‌قدم شود. باید اجازه دهیم کالا و خدماتی که نیاز داریم و افغانستان قابلیت تأمین آن‌ها را دارد، از این کشور وارد شود. اگر این کار را انجام دهیم، به‌دلیل پیوندی که بین دو کشورر ایجاد می‌شود، امنیت ما هم افزایش می‌یابد. اگر بتوانیم بخش‌های صنعتی و تولید آنجا را به اقتصاد خودمان پیوند بزنیم، آن‌ها هم راغب می‌شوند که ارتباطات توسعه یابد. حتی ما که امکانات داریم، می‌توانیم برخی از محصولات تولیدی آن‌ها را مجدد صادر کنیم.

یکی از موضوعاتی که دربارۀ ارتباط دو‌سویۀ ایران و افغانستان مطرح است، پتانسیل‌های اقتصادی دو طرف است و اینکه ایران زیرساخت اقتصادی بسیار بهتری دارد، اما آنجا هنوز مشکلات زیرساختی دارند. این مسئله موانعی برای این کار ایجاد نمی‌کند؟
سیادت: کل پتانسیل صادراتی کشور افغانستان سالانه ۵٠٠میلیون‌دلار است که ٩٠درصد این رقم مربوط‌به خشکبار و کالاهای باغی و دامی و کشاورزی است. الان توان تولیدی صنعتی افغانستان در بخش صنعت کمتر است. افغان‌ها امروز با برخی کشورها تعرفۀ تجاری امضا کرده‌اند که براساس آن، ورود کالا از دو کشور به یکدیگر با تعرفۀ کمتری صورت می‌گیرد. برخی کشورها هم تعرفۀ یک‌طرفه برای کالاهای افغانی در‌نظرگرفته‌اند؛ به‌این‌صورت‌که ورود کالاهای افغانی به کشورشان با تعرفۀ کمتر و حتی صفر صورت بگیرد تا از این طریق افغان‌ها را ترغیب کنند کالاهای ساخته‌شدۀ کشورشان را خریداری کنند. ایران هم موفق شد تعرفۀ ترجیحی یک‌طرفه برای چند‌قلم واردات از افغانستان، از‌جمله کنجد را در‌نظر بگیرد. این کار هم منطقی بود؛ چرا‌که کنجد این کشور از بقیۀ کشورها با‌‌کیفیت‌تر است و ما هم در بخش دانه‌های روغنی به واردات نیازمندیم.
در این موضوع ما یک کار برد-‌برد انجام دادیم. نگاه مسئولان، ایجاد بازی برد-‌برد با این کشور است، اما از‌آنجا‌که بیشتر محصولات وارداتی از افغانستان شامل قرنطینه است و برای ورود مواد مخدر نگرانی وجود دارد، ورود کالا از مرز با حساسیت دنبال می‌شود. به‌هرحال ما به‌هیچ‌وجه به‌دنبال روابط یک‌طرفه نیستیم. برای ایجاد روابط دو‌طرفۀ اقتصادی، ما باید به این کشور وارد شویم و حتی شرایط صادرات مجدد برخی محصولات این کشور را فراهم کنیم. به‌عنوان مثال، این کشور انار بسیار خوبی دارد، اما به‌دلیل دانش فنی اندک آن‌ها دربارۀ «کرم گلوگاه» کیفیت انار پایین می‌آید. ما می‌توانیم به این موضوع وارد شویم و بخشی از انار این کشور را مجدداً صادر کنیم.

اما با تمام این مباحث، ‌ازآنجاکه هنوز افغانستان در مراحل اولیۀ رشد اقتصادی قرار دارد، امکان این فراهم نیست که در‌ازای یک دلار صادرات به این کشور، یک دلار وارد کنیم.
سیادت: برای تحکیم روابط دو‌طرفه توصیه می‌کنیم فعالان اقتصادی ما در بخش‌های مختلف این کشور مانند کشاورزی و صنعت سرمایه‌گذاری کنند. این کار به‌طور‌حتم، اهدافی را که اشاره شد، تأمین می‌کند.بسیاری از افغانی‌ها به ایران رفت‌و‌آمد می‌کنند و حتی سال‌ها اینجا زندگی کرده‌اند؛ به‌همین‌دلیل ذائقۀ آن‌ها براساس ذائقۀ ما شکل گرفته است. حتی خیلی از آن‌ها اینجا تحصیل کرده‌اند. همۀ این‌ها سبب شده آن‌ها حتی الان که به کشور خود برگشته‌اند، تمایل داشته باشند کالاها و نیازهای خود را از ایران تأمین کنند.
107381.jpg

موضوعی در صدور کالا به این کشور مطرح است و آن اینکه بسیاری از مردم این کشور از طبقۀ متوسط و متوسط رو به پایین هستند و کالاهایی را تقاضا می‌کنند که قیمت مناسبی برایشان داشته باشد.
سیادت: بله، از‌طرفی کشورهای رقیب ما هم این مسئله را در‌نظر می‌گیرند و سعی می‌کنند با صدور کالاهایی با ‌قیمت کم، اما باکیفیت خوب و حتی با در‌نظرگرفتن یارانه برای صدور کالا بازار را از ما بگیرند. کشورهای رقیب ما به این کشور فقط به چشم بازار نگاه نمی‌کنند؛ بلکه دید بلند‌مدت برای حضور در این کشور دارند؛ به‌همین‌دلیل چین و ترکیه در این کشور حضور چشمگیری دارند. ما هم باید دید بلند‌مدت به این کشور داشته باشیم و هدفمان از حضور در این کشور، به‌دست‌آوردن بازار کوتاه‌مدت نباشد. در چند‌سال اخیر، افغانستان دست به تولید بسیاری از کالاهایی زده که زمانی از ایران وارد می‌کرد. نوشابه، یکی از کالاهایی بود که از ایران به افغانستان صادر می‌شد، اما حالا این کشور درزمینۀ تولید آن خودکفا شده است. در تولید برخی دیگر از مواد غذایی هم این کشور سرمایه‌گذاری کرده و به نتیجه رسیده است. به‌همین‌دلیل ما نباید مانند گذشته، نگاهمان این باشد که کالای ساخته‌شده به این کشور صادر کنیم؛ بلکه برای حضور بلندمدت در کشور باید به‌سمتی برویم که با سرمایه‌گذاری‌های مشترک، اقتصاد دو کشور را با یکدیگر پیوند بزنیم.

فکر می کنید اولین ضرورت این نگاه چه می تواند باشد؟
سیادت:برای این کار باید نگاه اقتصادی بر روابط خارجی مسلط شود. همیشه بخش اقتصاد به بخش سیاست و امنیت یارانه می‌داده و حالا زمانی رسیده است که بخش سیاست به اقتصاد در تجارت خارجی یارانه بدهد. هرقدر پیوندهایمان را با کشورهای دیگر و مانند افغانستان بیشتر کنیم، به‌طور‌حتم امنیت مرزهای ما هم افزایش خواهد یافت.

موضوعی مطرح شد مبنی‌بر اینکه دامنۀ کالاهای صادراتی ما به افغانستان درحال کاهش است؛ برای حل این مسئله چه باید بکنیم؟
طایفی: طبیعتاً قرار نیست ما مدام از ضعف دیگران استفاده کنیم. دیگران هم مانند ما سعی می‌کنند به‌مرور بر توانمندی‌های خود درزمینۀ تولید و اقتصاد بیفزایند و نیاز به واردات کالاهای ساخته‌شده را کاهش دهند. باید سعی کنیم با افزایش توانمندی‌های اقتصادی و تکنولوژیک خود، فاصلۀ اقتصادی‌مان را با دیگران افزایش دهیم و همواره محصول و فناوری جدیدی برای ارائه به بازار داشته باشیم. نباید تصور کنیم که سایر کشورها همیشه سر جای خود باقی می‌مانند و مصرف‌کنندۀ کالاهای تولیدی ما خواهند بود. به‌همین دلیل تأکید می‌کنم که باید به‌سمت متنوع‌سازی و به‌روز‌رسانی کالاها و خدمات صادراتی خود حرکت کنیم؛ اگر این اقدام صورت نگیرد، دیر یا زود بازارهای صادراتی را از دست خواهیم داد. از‌طرفی باید دقت کرد که نیاز کشورها در فرایند توسعه تغییر پیدا می‌کند؛ شاید ١٠سال قبل افغانستان به مواد غذایی نیاز داشت، اما امروز دیگر این نیاز کمتر شده است و مثلا امروز بیشتر به خدمات فنی و مهندسی نیاز دارد. طبیعی است که این کشور برای رفع این نیاز، ابتدا به‌سراغ همسایگان می‌رود. اگر بتوانند کالای مدنظر خود را با‌کیفیت و قیمت خوب از آن‌ها تأمین کنند، همین کار را می‌کنند، درغیر‌این‌صورت از سایر کشورها کالای خود را وارد می‌کنند.

افغانستان در آینده ممکن است کارخانۀ فولاد راه بیندازد و حتی سیمان تولید کند.
طایفی: ما نباید نگران تولید این‌ کالاها در این کشور باشیم. اگر اقتصاد دو کشور را با یکدیگر پیوند بزنیم، افزایش توان اقتصادی این کشور مانع‌از صادرات ما نخواهد بود. برای مثال، این کشور در گذشته از کشور ما آب معدنی وارد می‌کرد، اما اکنون این کار انجام نمی‌شود. این موضوع نباید باعث شود صادرات ما به این کشور کاهش یابد. اگر با سرمایه‌گذاری‌های مشترک و ایجاد واحدهای تولیدی مشترک، اقتصاد دو کشور را به هم پیوند بزنیم، این دغدغه‌ها حل خواهد شد. اکنون بسیاری از کشورها برای پیوند اقتصادی دو‌طرفه، درزمینۀ آموزش نسل آیندۀ مدیران هم سرمایه‌گذاری می‌کنند. ترکیه را نگاه کنید؛ سرمایه‌گذاری گسترده‌ای برای آموزش نیروهای انسانی کشورهای آسیای میانه انجام داده است، به‌طوری‌که حالا همین افراد جزو مسئولان اقتصادی این کشور هستند. ما دربارۀ افغانستان می‌توانیم از همین روش بهره ببریم و امکان آموزش نسل مدیران آیندۀ این کشور در ایران را فراهم کنیم.

یعنی باید نگاه به صادرات از کوتاه‌مدت به بلند‌مدت تغییر کند؟
طایفی: بله، وقتی دید کوتاه‌مدت داشته باشیم، فکر می‌کنیم باید کالاهایی صادر کنیم، اما وقتی بلند‌مدت بیندیشیم، صادرات تعریف گسترده‌تری را دربر‌می‌گیرد. امروز کشورها نگاه سنتی به صادرات را تغییر داده‌اند؛ مثلا چین در بسیاری از کشورها روی محصولات کشاورزی سرمایه‌گذاری و آن‌ها را هم صادر می‌کند و هم بخشی را برای تأمین نیازهای خود وارد می‌کند. اگر نگاه سنتی به صادرات را تغییر ندهیم، بازارهای ما در آینده مدام محدود‌تر می‌شود. اگر بتوانیم تعریفی از صادرات داشته باشیم که بلندمدت و براساس پیوند اقتصادی کشورهای همسایه باشد، آیندۀ صادرات کشور ما تأمین خواهد شد. موضوع دیگر، درزمینۀ توسعۀ صادرات غیرنفتی کشور، آن است که صادرات کالا و خدمات بر‌پایۀ مزیت نسبی حاصل از دانش باشد. صادرات غیرنفتی کشور به منابع خدادادی و عمدتاً نفت و گاز وابسته است. باید توجه کرد که افزایش توان تولید و صادرات بر‌پایۀ دانش و تکنولوژی، باهدف حضور و دسترسی به بازارهای جهانی برای دوران خاتمۀ منابع‌طبیعی خدادادی، اهمیت دارد.

در این بین نهادهای دولتی چه اقداماتی باید انجام دهند؟
سیادت: در آنجا ذهنیت اشتباهی رایج است مبنی‌بر اینکه صادرکنندگان ایرانی به ارگان خاصی وابسته هستند یا برای هدف خاصی به صادرات می‌پردازند؛ برای توسعۀ صادرات به افغانستان، باید این نوع نگاه عوض شود. باید به آن‌ها نشان دهیم که صادرکنندگان ما وابسته به بخش خصوصی هستند و ارتباطی با بخش‌های دولتی ندارند. در بسیاری از طرح‌هایی که بانک توسعۀ آسیایی در این کشور اجرا کرد، ما سهم نداشتیم؛ زیرا‌که عضو این بانک نبودیم. همچنین در بسیاری از طرح‌هایی که غربی‌ها در این کشور اجرا کردند، سهمی نداشتیم. تحریم‌ها باعث شد بااینکه قیر ایران ارزان‌تر بود، افغانستان از ما قیر نخرد و آن را از کشورهای دیگر وارد کند. انتظار داریم حاکمیت برای صادرکننده فرصت ایجاد کند. صندوق ضمانت صادرات، بالاترین تعرفه را برای بیمه‌کردن صادرات به افغانستان در‌نظر نگیرد. این صندوق با هدف توسعۀ صادرات ایجاد شده است. البته سال قبل تعرفه‌ها منطقی‌تر شد، اما همچنان دسترسی به آن محدود است. دولت باید بداند که پیش‌ران توسعۀ بخش تولید و صادرات است. دولت برای صادرات باید بخش خصوصی را تقویت کند؛ زیرا‌که بخش‌های شبه‌دولتی پس‌ران اقتصاد هستند. چندسال است که می‌گوییم برگزاری روز ملی صادرات برعهدۀ اتاق بازرگانی باشد، اما در‌مقابل همین هم مقاومت می‌شود! نمی‌دانم چرا بخش دولتی اصرار دارد که همۀ مسائل را خودش اجرا کند. بحث من دولت فعلی نیست؛ حرف این است که کلیت نظام باید به این نتیجه برسد که بخش مهمی از اختیارات را به بخش خصوصی واگذار کند. البته در بخش خصوصی هم به خودکنترلی شدیدتر و بازنگرنی نیاز داریم. امروز برخی از کالاهای ما کیفیت مناسب برای صادرات را ندارد و باید کیفیت آن‌ها را افزایش داد. هر‌چند دولت در چند‌سال اخیر، گام‌های خوبی برای حمایت از تولید و صادرات برداشته است، اما هنوز راه زیادی در پیش داریم. 
کلیــد واژه هــا
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی