کد خبر : 75326
/ 00:38
شهرآرا از نشست تخصصی «منظرشهری» و آلودگی‌های بصری مشهد گزارش می دهد؛

آسمان شهر را نمی‌بینیم

«مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو/ یادم از کشتۀ خویش آمد و هنگام درو». تصور کنید اگر امروز حافظ در شهر ما زندگی می‌کرد، می‌توانست این شعر را بگوید؟ به‌نظرمن که جواب منفی است.

آسمان شهر را نمی‌بینیم

خبرنگار: نیک‌پندار

شهرآرا آنلاین / «مزرع سبز فلک دیدم و داس مه نو/ یادم از کشتۀ خویش آمد و هنگام درو». تصور کنید اگر امروز حافظ در شهر ما زندگی می‌کرد، می‌توانست این شعر را بگوید؟ به‌نظرمن که جواب منفی است. قدیم‌ترها غروب خورشید، نویدبخش طلوع ماه و ستاره‌ها بود، اما امروز چه؟ اگر حافظ امروز بود، در چه‌ساعتی از شبانه‌روز می‌توانست آسمان را شبیه مزرعه‌ای ببیند که پر است از ستاره و هلال ماه را ببیند که درحال درو کردن «خوشۀ پروین» است؟ 

اگر حافظ امروز می‌بود آسمان را نمی‌توانست بین هجاهای هستی بنشاند و آسمان از شعر او حذف می‌شد و جایش را تیرچراغ برق، تابلوی نئون و بیل‌برد می‌گرفت.

ساعت کمی از ۱۸ گذشته است. آهسته‌آهسته از هیاهوی سرشب در یکی از شلوغ‌ترین مناطق شهر خلاص می‌شوم و بعد از کلی گشتن در خیابان‌های ملاصدرا جای پارک گیر می‌آورم. خودم را از پله‌های طبقۀ دوم پژوهشکدۀ تعلیم‌وتربیت «حاج محمود عباس‌زادگان» در میدان احمدآباد بالا می‌کشم تا به سالن همایش‌های آن برسم. تقریباً همه آمده‌اند، حدود ۳۰نفر از فعالان زیست‌محیطی و هنری که دغدغۀ شهر و زندگی شهری دارند.

همچون ماه‌های گذشته، در نخستین‌‌شنبۀ ماه، ششمین‌نشست از سلسله‌نشست‌های آبادانی مشهد (سناباد) که بنیاد «باران» (شعبۀ خراسان رضوی) با همکاری انجمن علمی اقتصاد توسعۀ منطقه‌ای ایران برگزار می‌کند، به موضوع مهم و ضروری «منظر شهری» اختصاص دارد.

 

منظر شهری چیست؟

به‌گفتۀ مصطفی اکبری مطلق، پژوهشگر روان‌شناسی محیط، «منظر شهری ازجمله اجزای بااهمیت هویت شهر و شاید رکن اصلی تأثیرگذار بر تصویر ذهنی از شهرها است. ما بسیاری از خیابان‌ها و شهرهای خاص دنیا را با شکل و ظاهر عمومی و تصاویر خاص آن‌ها در ذهنمان می‌شناسیم. بیشتر این تصاویر هویت‌مند به‌دلیل قدمت، شخصیت ویژه‌ای یافته‌اند.».

منظر شهری در شهرهایی مانند اصفهان، یزد و شیراز به‌خوبی درخدمت توسعه و آبادانی شهر قرار گرفته است، اما در مشهد به‌دلیل اینکه بافت‌های تاریخی که از دیدگاه منظر شهری به‌نحو مؤثری در هویت‌مندکردن بافت شهری دخیل هستند، در بطن طرح‌های جامع تفصیلی قرار گرفته‌اند. منظر و سیمای شهری تاکنون کمترین اهمیتی برای مجریان و طراحان توسعۀ شهری نداشته است، تاجایی‌که آلودگی‌های دیداری به یکی‌از مهمترین مسائل روان‌شناختی در شهر تبدیل شده است و به‌باور برخی کارشناسان و فعالان زیست‌محیطی ازجمله دکتر فرزانه بهار این آلودگی‌ها به بیماری‌های مخرب و چالشی در شهروندان منجر شده است.

فرزانه بهار، عضو هیئت‌مدیرۀ مؤسسۀ زیست‌محیطی «طراوت بهار»، در این نشست به بررسی موردی عملکرد دستگاه‌های اجرایی جمهوری‌چک در شهرهای اصلی این کشور برای ازبین‌بردن آلودگی‌های نوری می‌پردازد و می‌گوید: «آلودگی‌های نوری نقش بسیارمخربی در روند رشد و سلامت شهروندان دارد، چراکه با مختل‌کردن فعالیت غدۀ پینه‌آل یا همان صنوبری، میزان هورمون‌های موجود در خون را دچار تغییر می‌کند.».

طبق تعریف دکتر بهار، «هرنوع روشنایی مصنوعی وقتی به خارج از جایی که قرار بوده روشن کند، پخش شود و به‌خصوص اگر جهت انتشار نور به‌سمت بالای سطح افق باشد، آلودگی نوری محسوب می‌شود.».

 

نیمی از نورمان هدر می‌رود

فرزانه بهار همچنین میزان نور استفاده‌شده در شهر مشهد را درحال‌حاضر بسیار بیشتر از میزان موردنیاز توصیف می‌کند و می‌گوید: «توسعه با جامعۀ ما کاری کرده است که درحال‌حاضر نه شب‌ها می‌توانیم تاریکی شب را تجربه کنیم و نه روزها می‌توانیم به‌دلیل آلودگی آسمان، روشنایی روز را حس کنیم.».این پزشک فعال زیست‌محیطی ادامه می‌دهد: «حدود ۵۰درصد نور مصرفی در شهر‌ها هدر می‌رود و همین بر میزان آلودگی نوری اضافه می‌کند. ما در‌حال‌حاضر به‌نحوی از روشنایی مازاد استفاده می‌کنیم که علاوه‌بر منزل و محدودۀ خودمان، خانۀ همسایه و سرتاسر خیابان را هم روشن می‌کند.».وی با اشاره به انواع تابلو‌ها و فلکسی‌های تجاری در سطح شهر می‌افزاید: «جلوی بیش‌تر مغازه‌ها در پیاده‌روها، لامپ‌هایی با نور زننده و خیره‌کننده کار گذاشته شده که نه‌تنها تمام عابرین، بلکه ساکنان خانه‌های اطراف را سخت می‌آزارد. ویترین مغازه‌ها، به‌خصوص طلافروشی‌ها و لوسترفروشی‌ها، به‌قدری انباشته از نورهای زننده و خیره‌کننده و مضر برای چشم است که اندکی توقف در جلوی هریک از آن‌ها، موجب خیرگی و خستگی چشم، تحریک عصبی و سردرد می‌شود.».

 

مصرف برق ایران سه‌برابر بیشتر از مصرف جهانی

نورپردازی بی‌مورد، علاوه‌بر آثار مخرب پزشکی، باعث گرمای بیش‌از حد زمین و هدررفتن منابع انرژی می‌شود. مصرف برق در ایران ۲۵۰۰کیلووات ساعت به‌ازای هرنفر است که سه‌برابر بیشتر از میانگین جهانی است. فرزانه بهار، فعال زیست‌محیطی همچنین یک‌معیار قابل‌لمس و روشن برای سلامت یک‌شهر از منظر نورپردازی ارائه می‌دهد و می‌گوید: «باید به مرحله‌ای برسیم که در هرلحظه از شب بتوانیم، کهکشان راه شیری را از هرنقطۀ شهر ببینیم، اما درحال‌حاضر، شب‌ها در شهر آن‌قدر چراغ‌های مزاحم روشن است که آسمان شب با انبوه ستارگان درخشانش که همیشه در طول تاریخ الهام‌بخش شعرا، نویسندگان و دانشمندان و حتی پیامران بوده است، دیگر آن آسمان تاریک همیشگی نیست، بلکه فضای نارنجی‌رنگ زشتی است که ما را از دیدن زیبایی شب محروم کرده است.».

 

از چک بیاموزیم

وی با اشاره به اینکه برای زیباسازی شهر و سلامت شهروندان نیاز به قانون‌ و دستورالعمل نورپردازی داریم، ادامه می‌دهد: «در ۲۷فوریه ۲۰۰۲ دومجلس نمایندگان و سنا در جمهوری‌چک برای اولین‌بار قانونی را علیه آلودگی نوری به‌تصویب رساندند و فعالان این کشور سرانجام توانستند دولت‌مردان خود را متقاعد کنند که برای حفاظت از طبیعت، محیط‌زیست و درنهایت انسان‌ها علیه آلودگی نوری اقدام کنند.».فرزانه بهار همچنین می‌گوید: «طبق این قانون، تمام مردم، ادارات و سازمان‌های خصوصی و دولتی موظفند با اتخاذ تدابیر مختلف، از آلودگی نوری و یا ایجاد نو‌رهای مزاحم در فضای شهری جلوگیری کنند. درغیر این‌صورت، قانون با افراد متخلف برخورد می‌کند و آن‌ها را به پرداخت جریمۀ نقدی محکوم می‌کند.».

این فعال زیست‌محیطی درادامه با نقد عملکرد مهندسان شهرسازی در کشورمان ادامه می‌دهد: «در کشور ما هرمهندسی سعی می‌کند برای روشنایی بیش‌تر ساختمان در نمای بیرونی آن از چراغ‌های زننده استفاده کند تا شاید قیمت ساختمان را بالاتر ببرد. این کار علاوه‌بر اتلاف انرژی، باعث آلودگی نوری می‌شود.».

عضو هیئت‌مدیرۀ مؤسسۀ زیست‌محیطی «طروات بهار» خطاب به مدیران شهری حاضر در نشست می‌گوید: «ما از اعضای شورای شهر مشهد می‌خواهیم که در این‌زمینه قانون‌گذاری کنند. باید برای سلامت شهروندان و شهر جلوی این‌گونه حرکات گرفته شود و اجازه ندهند که مغازه‌های تجاری از این نورپردازی استفاده کنند.».

بهار رخ‌دادن این اتفاق را یکی از آیتم‌های سلامتی‌بخش در شهر می‌داند و می‌گوید: «درحال‌حاضر در بسیاری از نقاط شهر، شب‌ها برای خلاص‌شدن از شر نورهای مزاحم ناگزیر از استفاده از پرده‌های ضخیم هستیم و این خود یکی از مشکلات شهروندان به‌شمار می‌آید.».

 

یک راهکار ساده و مفید

بهار استفاده از محافظ یا پوشش برای چراغ‌ها را راهکاری برای جلوگیری از انتشار نور به‌سمت بالا می‌داند و اظهار می‌کند: «نور چراغ‌ها باید کاملا به‌سمت پایین بتابد و شیشۀ چراغ‌های شهری هم باید کاملا تخت باشد تا نور را به‌شکل کروی منتشر نکند. در این حالت هرچراغ فقط محدودۀ زمین خودش را روشن می‌کند و بیشتراز حدمعمول نورافشانی ندارد.».

وحید عرفانیان جدی، طراح گرافیک و فعال هنری دیگرسخنرانی است که بنیاد «باران» او را دعوت کرده است. عرفانیان در ادامۀ این نشست با مصیبت‌بارخواندن منظر بصری شهر مشهد می‌گوید: «در‌حال‌حاضر ما عملا بک‌گراند شهری را با انواع و اقسام اشیای اضافه مخدوش کرده‌ایم. اگر یک‌نفر از بیرون به عکس‌ها و تصاویر شهر نگاه کند، اولین گزاره‌ای که به ذهنش می‌رسد این است که این عکس‌ها از یک‌شهر کوچک در حاشیۀ کویر گرفته شده است. شهری که مدیران آن مسائل ابتدایی سیما و منظر شهری را نمی‌دانند.».

 

سرعتمان را کم کنیم تا شهر را ببینیم

عرفانیان ادامه می‌دهد: «سرعت تردد ما در شهر مانع از دیدن معضلات به‌شکل جدی می‌شود و باید گاهی تصاویر را ورق بزنیم. آن موقع است که آلودگی بصری به یک‌معضل جدی در ذهن ما تبدیل می‌شود.».

عرفانیان هم معضلات بصری شهر را یکی‌از معضلات روحی و اجتماعی شهر می‌داند و می‌گوید: «طبق پژوهش‌ها ۸۰درصد شناختی که ما از پیرامون به‌دست می‌آوریم، به‌واسطۀ قوۀ بینایی اتفاق می‌افتد و درصورتی که منظر خودمان را اصلاح و زیبا نکنیم، شناختمان دچار خدشه می‌شود.». 

زیباسازی شهر یکی‌از جدی‌ترین موضوعاتی است که در پیوست‌های زیست‌محیطی، هنری و فرهنگی پروژه‌های عمرانی و فعالیت مدیران شهری مدنظر قرار می‌گیرد.

این طراح گرافیک محیطی در ادامه با انتقاد از فضای فعلی حاکم در سیمای شهری، چشم را بزرگ‌ترین دریچۀ ما به جهان دانست و گفت: «با اینکه منظر کنونی شهر از نگاه هنرمندان و فعالان رسماً یک‌بحران است اما انگار هنوز برای خیلی‌ها این اتفاق به مرز فاجعه و بحران نرسیده است، چون این معضلات را نمی‌بینند و این باعث می‌شود اقدامی صورت نگیرد. با این‌وجود این معضلات شبیه یک نویز و پارازیت روح ما را آزار می‌دهد و به‌مرور می‌تواند باعث معضلات اجتماعی شود، چراکه در درازمدت اثر تجمعی دارد.». عرفانیان در همین‌رابطه منظر زیبا و سالم بصری را هم منشأ رفتارهای خوب و سنجیدۀ اجتماعی می‌داند و ابراز امیدواری می‌کند به‌مرور بتوان این معضلات را کم کرد و از بین برد.

 

مطالبه کنیم

آرین انزان‌پور، دیگر سخنران این نشست در ادامه به بررسی عناصر اضافه‌شده به فضای دیداری شهرمان می‌پردازد و ضمن بررسی برخی نمونه‌ها از آلودگی بصری در شهر، با طرح این پرسش که نحوۀ مواجهه با آلودگی بصری چگونه است؟ می‌گوید: «سه‌گروه مخاطب در جامعه داریم که می‌‌توانند نسبت به آلودگی‌های بصری در شهرمان موضع بگیرند؛ مسئولان، تشکل‌های صنفی و فعالان، مردم و شهروندان.»

این فعال هنری وشهرسازی ادامه می‌دهد: «مسئولان اولین کاری که می‌توانند انجام دهند، رجوع به قوانین است. ما طرح جامع ساماندهی تابلوهای تبلیغاتی شهر مشهد را داریم و رعایت این طرح الزامی است. مسئولان کافی است این طرح را اجرا کنند. همچنین طرح جامع بهسازی خیابان‌ها برای معلولان مصوب شده است، اما تقریباً هیچ‌کدام از خیابان‌ها بهسازی نشده است. نکتۀ بعد اینکه متولیان امور شهری باید از نظرات دیگر کارشناسان و متخصصان مثل هنرمندان، جامعه‌شناسان درکنار متخصصان شهرسازی استفاده کنند.».

انزان‌پور در همین‌زمینه می‌افزاید: «فعالان صنفی و مدنی باید این امر را جدی‌تر پیگیری کنند و مطالبه‌گری‌شان را افزایش دهند. مردم هم اگرچه در‌حال‌حاضر به‌شکل محسوسی آگاه شده‌اند، اما این کافی نیست و آگاهی باید بیشتر شود و مردم باید چشم‌هایشان را به‌روی خیابان باز کنند و مطالبه کنند.».

 

گزارش کامل را در روزنامه شهرآرا بخوانید:
ورود به صفحه گزارش روزنامه شهرآرا ۱۳ شهریور

اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی