کد خبر : 74771
/ 22:28
گزارش شهرآرا از بی‌توجهی به مقولۀ «آب مجازی» که ۹۷درصد آب مصرفی ما را تشکیل می‌دهد؛

ماشین بشویید، ولی هندوانه نخورید

هر کیلو هندوانه برای اینکه آمادۀ خوردن شود حدود ۴۰۰ لیتر آب مصرف می‌کند. به‌این ترتیب برای تولید یک هندوانۀ متوسط ۵کیلویی که این روزها می‌توانیم به مبلغ۳هزارتومان بخریم بیش از یک تانکر ۲هزار لیتری آب مصرف شده است.

ماشین بشویید، ولی هندوانه نخورید

خبرنگار: مسعود سلطانی

شهرآرا آنلاین / هر کیلو هندوانه برای اینکه آمادۀ خوردن شود حدود ۴۰۰ لیتر آب مصرف می‌کند. به‌این ترتیب برای تولید یک هندوانۀ متوسط ۵کیلویی که این روزها می‌توانیم به مبلغ۳هزارتومان بخریم بیش از یک تانکر ۲هزار لیتری آب مصرف شده است. این عدد را مقایسه کنید با مقدار آبی که برای یک بار ماشین شستن در یک کارواش معمولی لازم است؛ بین ۵تا ۱۰ لیتر آب! حالا متوجه منظورمان از تیتر صفحه شدید. برای کسب اطلاعات بیشتر دربارۀ چگونگی این اتفاق ادامۀ گزارش را مطالعه نمایید.

هر روز بر تعداد فروچاله‌ها اضافه می‌شود. اشتباه نکنید، گودال‌های بزرگ دشت مشهد بر اثر برخورد شهاب سنگ یا انفجار به وجود نیامده، فروچاله‌ها درپی نشست زمین به‌خاطر برداشت بی‌رویه از منابع آب زیرزمینی ایجاد شده است. گودال‌ها خبر از مرگ تدریجی دشت مشهد می‌دهد، مرگی که تلخی آن در سیستان‌وبلوچستان، رفسنجان، دریاچۀ هامون و ارومیه چشیده شده و امروز سراغ ما آمده است، و تلخ‌تر آنکه تمام این فجایع دقیقاً مقابل چشم مردم و مسئولان رخ می‌دهد، اما واکنش‌ها به چند نشست و همایش و چند لحظه «نوچ‌نوچ»‌کردن خلاصه می‌شود.

اما اخیراً، آب مسئله‌ای امنیتی تلقی شده و در کمیسیون امنیت ملی مجلس، «کمیتۀ آب» تشکیل شده است. این درحالی‌ است‌ که اساساً امنیت آبی و غذایی در طول تاریخ و در تمام کشورهای دنیا همیشه مسئلۀ امنیتی بوده و در غالب کشورها سال‌هاست که مراکز «آب، اقلیم و امنیت» مشغول فعالیت هستند.

باوجود‌این، جای‌تأسف است که هنوز نگاه‌ همه‌جانبه‌ای نسبت به مدیریت منابع آب وجود ندارد و این امر می‌تواند مسئله‌ساز باشد. ایران از نگاه‌های یک‌سویه به حوزۀ آب تجربۀ خوبی ندارد. دیرزمانی نیست که با نگاه صرفاً مهندسی به تأمین آب، سد‌های زیادی تأسیس شد و بحران‌های زیست‌محیطی بسیاری به‌وجود آمد، سد‌هایی که مخزن‌های خالی‌شان و دشت‌های خشک پایین‌دستشان در اقصی‌نقاط کشور بر ناکارآمدی‌شان گواهی می‌دهد، حال اما امیدواریم نگرش امنیتی به مسئلۀ آب سرنوشت بهتری داشته باشد.

 

توسعه در گرو آبی که نداریم!

منابع آبی در ایران محدود است و طبق آمار رسمی کشور خشک ما دچار بحران آبی است. درعین‌حال شاهد هستیم که مسئولین در سطوح برنامه‌های توسعه درازمدتی را پیش‌بینی می‌کنند که انجامشان مستلزم دراختیار‌داشتن منابع آبی زیادی است که اساساً در اختیار نداریم.

به‌طور‌مثال می‌توان اشاره کرد که در بحث افزایش جمعیت، اگر ایران بخواهد جمعیت ۱۰۰میلیونی داشته باشد، برمبنای متوسط تأمین۲۶۰۰ کیلو کالری انرژی برای هر نفر در روز، سالانه بیش از ۱۵۰میلیارد متر‌مکعب آب نیاز دارد و این درحالی است که کل آب تجدیدپذیری که درحال‌حاضر ما دراختیار داریم، کمتر از ۱۰۰میلیارد مترمکعب در سال است و با توجه به گرم‌شدن زمین و افزایش تبخیر آب‌های سطحی، این مقدار سالانه کاهش پیدا می‌کند.در استان خراسان نیز وضعیت از کل کشور بدتر است. امروز که این گزارش به رشتۀ تحریر درمی‌آید، در دشت مشهد وضعیت فوق‌بحرانی حکم‌فرماست، بدین‌معنا که دشت مشهد علاوه‌بر استفادۀ ۱۰۰درصدی از منابع آبی تجدید‌پذیر، سالانه بیش از ۵۰۰میلیون مترمکعب از منابع آب تجدید‌ناپذیر که ذخیرۀ استراتژیک استان محسوب می‌شود، استفاده می‌کند که این رقم حدود ۱.۵برابر مقدار مجاز استفاده از آب‌های تجدیدپذیر ماست.

 

آب مجازی، حقیقتی دیده‌نشده

در چنین‌شرایطی جای بسی‌تعجب است که از حقیقتی به اسم «آب مجازی» در رسانه‌های جمعی و در نظرات مسئولین غفلت می‌شود. «آب مجازی» به مقدار آبی گفته می‌شود که در فرایند تولید یک محصول مصرف می‌شود، به‌عنوان‌مثال برای تولید یک کیلو گوشت ۱۰مترمکعب آب مصرف می‌شود و این آب شامل تمامی مراحل تولید گوشت یعنی آب مصرف‌شده برای تولید خوراک دام، شستشو و بهداشت دام، بسته‌بندی و عرضۀ محصول است. البته لازم‌به‌ذکر است که متأسفانه بین متوسط آب مجازی مصرفی برای تولید محصولات گوناگون میان ایران و جهان تفاوت چشمگیری وجود دارد.

درهمین‌رابطه مهندس درخشان، کارشناس ارشد مدیریت منابع آب می‌گوید: «متأسفانه برخی نگاه‌های کوته‌فکرانه همچنان در مدیریت منابع آبی کشور وجود دارد، مدیریت مصرف آب از اینکه ماشین را با یک سطل آب بیشتر نشوییم یا حین استحمام کمتر دوش را باز بگذاریم، فراتر رفته است. متوسط مصرف آب شرب و بهداشتی برای هر نفر در روز نهایتاً ۲۰۰ لیتر است و این درحالی است که "آب مجازی" مصرف‌شده توسط هر نفر در روز بیش از ۳۰ برابر این مقدار برآورد می‌شود.»(جدول ۳)

درخشان معتقد است نظراتی که سهم کشاورزی را در مصرف آب زیاد می‌داند و تمام تقصیرات را متوجه کشاورزی می‌کند، غلط بوده و هست و درهمین‌رابطه می‌گوید: «در رستوران‌های ما حجم زیادی غذا دور ریخته می‌شود که برای آن هزاران لیتر آب مصرف شده است. چرا ما همیشه مستقیم می‌رویم سراغ بخش کشاورزی؟ برای یک‌بار هم که شده، از انتها به ابتدا برویم و برای حفظ منابع آبی مراقب مصرف صحیح محصولات غذایی و حتی صنعتی باشیم که برای تولید آن‌ها آب زیادی صرف شده است.».

 

آب «رایگان» اما بی«راندمان»

از دیگرمسائلی که باعث بی‌توجهی به مدیریت مصرف آب شده است، رایگان‌بودن آب در بخش کشاورزی و قیمت بسیار ناچیز آن در بخش شهری و صنعتی نسبت به سایر کشور‌هاست که همین امر منجر به بهره‌وری کم منابع آبی در ایران نسبت به سایر کشورها شده است.(شکل ۲ و ۴) درخشان دربارۀ این موضوع می‌گوید: «در منطقه‌ای مثل دشت مشهد که در تأمین منابع آبی با مشکل مواجه هستیم، کشت هندوانه یا سایر گیاهان که خیلی آب‌بر هستند، اشتباه بزرگی است. اگر مدیریت الگوی کشت صورت بگیرد و به آب مجازی توجه شود، به‌جای کشت گیاهی مثل هندوانه که آب زیادی مصرف می‌کند و قیمت اندکی دارد، کشت زعفران یا سایر گیاهان کم‌آب‌بر که آوردۀ بیشتری دارند، در دستورکار قرار می‌گیرد و این‌گونه حجم آب مصرف‌شده و آب مجازی خارج‌شده از استان کاهش می‌یابد.».

 

«رد پای آب» گم شده است!

«رد پای آب» مسئلۀ مهم دیگر در مدیریت منابع است که به گفتۀ کارشناسان امر در ایران به آن بی‌توجهی می‌شود. مراد از «رد پای آب» میزان «آب مجازی» وارد‌شده و خارج‌شده از یک محدودۀ جغرافیایی مشخص است، به‌طور‌مثال درحال‌حاضر آمار دقیقی دربارۀ اینکه چه مقدار آب مجازی از استان خراسان خارج و به آن وارد می‌شود وجود ندارد و تنها آماری که در اختیار است، برآوردی است از کل آب مجازی که به ایران وارد یا از ایران خارج می‌شود.

بدون‌ تردید در جغرافیایی مثل دشت مشهد که وضعیت فوق‌بحرانی در منابع آبی به وجود آمده، بی‌توجهی به مسئلۀ «رد پای آب» یعنی مسئولین چشم بر نابودی منابع آبی بسته‌اند. درهمین‌رابطه سجاد رضوی، پژوهشگر حوزۀ مدیریت منابع آب می‌گوید: «برای ردیابی جریان آب مجازی به یک استان یا یک شهر خاص در وهلۀ اول نیاز است تا کل داده‌های ورود و خروج کالا به شهر مدنظر به‌صورت مدون و منظم ثبت شود تا مورداستفادۀ محققان قرار گیرد، ولی چنین‌داده‌هایی با دقت مناسب برای دستیابی به اهداف دقیق در کشور وجود ندارد.».

 

گرانی‌های گاه‌و بیگاه در خلأ الگوی کشت

یکی از دلایل نبود الگوی کشت، بی‌توجهی به مسئلۀ «رد پای آب» است و یکی از زیان‌های ملموس این بی‌توجهی، گرانی‌های گاه‌و‌بیگاه اقلام زراعی است، مثل پیاز که درحال‌حاضر قیمتش شانه‌به‌شانۀ هلو می‌زند.

رضوی نیز دربارۀ الگوی کشت و رابطه‌اش با منابع آبی می‌گوید: «توجه به مزیت‌های مناطق مختلف کشور از نظر تولید محصولات مختلف و تولید محصول در منطقۀ مناسب می‌تواند در کاهش فشار بر منابع آبی کشور کمک شایانی داشته باشد که این موضوع نیز بدون مطالعات جامع و فراهم‌کردن داده‌های لازم برای میزان مصرف آب محصولات مختلف اعم از صنعتی و کشاورزی و تدوین سیاست‌های الگوی کشت جامع برای کشور ممکن نیست.».

دکتر احمد قندهاری، مدیر گروه مطالعات پایۀ آب منطقه‌ای نیز دربارۀ چگونگی مدیریت الگوی کشت با توجه به مسئلۀ «رد پای آب» می‌گوید: «پاسخ الگوی کشت و رسیدن به آن در دست کشاورزان نیست، احتیاج به یک مدیریت قوی و مبتنی‌بر تضمین خرید دارد. نمی‌توان به کشاورزان سفارش کرد که چه چیزی بکارند، مگر آنکه کاشت آن‌ها تضمین شود و در کل کشور یک مدیریت یکپارچه برای الگوی کشت اعمال شود. ازاین‌طریق می‌توان مدیریت کرد که محصولات کم‌آب‌بر با آوردۀ اقتصادی بالا در مناطق کم‌آب و محصولات زراعی آب‌بر در مناطقی که منابع آبی بیشتری در اختیار دارند، کشت شود.».

 

کمبود آب نداریم، بحران مدیریت داریم

غالب متخصصان معتقدند مشکل ما در ایران کمبود آب نیست، بلکه مدیریت مصرف آب است. دکتر کامران داوری، عضو هیئت‌علمی گروه مهندسی آب دانشگاه فردوسی دربارۀ این مسئله می‌گوید: «رشد و توسعۀ مشهد تقریباً غیر‌قابل‌کنترل است، لذا چاره‌ای جز مدیریت مصرف و مدیریت منابع آبی نداریم. البته در مدیریت راهکار و راه‌حل شدنی می‌خواهیم و نه راه‌حل‌های زیبا و ناشدنی. راهکارهایی مثل آوردن آب از چابهار، زیبا، ولی ناشدنی است و نباید با چنین‌راه‌حل‌هایی به خواب برویم.».

سالیان درازی است که مردم ایران در همین سرزمین زیسته‌اند و میان سبک زندگی و منابع در اختیارشان تعادل برقرار کرده‌اند، اما روند غلط توسعه و سیاست‌های اشتباه باعث شده است که بهره‌وری کاهش، نیاز به آب افزایش و درنتیجه بحرانی به نام «کمبود آب» به‌وجود بیاید، ولی حقیقت این است که ما با بحران «مدیریت آب» مواجه هستیم که در این گزارش صرفاً به‌ یکی از پارامتر‌های مهم مغفول‌مانده در مدیریت به نام «آب مجازی» اشاره شد.

..........................................

 

گزارش کامل را فردا در صفحه ۵ روزنامه شهرآرا بخوانید.

 

شکل 1 - متوسط آب مجازی مصرف شده برحسب بطری آب معدنی

 104595.jpg

شکل 2- بهای آب و فاضلاب برحسب مترمکعب، برخی شهرهای منتخب جهان

104596.jpg

شکل 3 - تقسیم بندی میزان مصرف آب مجازی و مستقیم شهروندان

104597.jpg

شکل 4 -بهره وری کل آب ، برخی کشورها و اقتصادهای خاورمیانه و شمال آفریقا- 1389

104598.jpg

اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی