کد خبر : 74524
/ 19:30
مروری بر دفتر تاریخ گورستان‌هایی که امروز اثری از آن‌ها باقی نمانده است؛

منطقۀ ۸ با هشت قبرستان

شاید شما هم بارها از بزرگان فامیل شنیده باشید، فلان مکان یا فلان بنا گورستان بوده است و حالا دیگر اثری از آن به چشم نمی‌آید.

منطقۀ ۸ با هشت قبرستان

به گزارش شهرآرا آنلاین / محدودۀ جغرافیایی منطقۀ۸ به دلیل قدیمی‌بودنش دچار تغییر و تحولات زیادی شده است. خیلی از مکان‌ها در منطقۀ ما دیگر کاربری قدیمشان را ندارند. این منطقه به خاطر قدمتش گورستان‌های متعددی داشته که این روزها به چشم نمی‌آید و اثری از آن باقی نمانده است. جوانان ما به ذهنشان هم این فضاها خطور نمی‌کند. برای همین می‌خواهیم در شهرآرا‌محلۀ این هفته به گورستان‌های قدیمی منطقه بپردازیم تا مروری بر خاطرات گذشته آن داشته باشیم. شکل‌گیری گورستان‌ها، مراحل مختلفی را در تحول و تکمیل خود پشت سر گذاشته، چنانچه گفته می‌شود‌ تصور امتداد زندگی این دنیا به دنیای دیگر موجب می‌شد تا در گذشته مردگان را در خانه دفن کنند که آن‌ها بتوانند در خانۀ خودشان به زندگی دیگر ادامه دهند‌ اما کم‌کم ترس از مردگان و بازگشت آن‌ها به این جهان در نهایت به جدا‌کردن محل دفن از خانه شد. از سوی دیگر با کامل‌تر شدن ادیان و وجود عبادت‌گاه‌ها و ارتباط پیش گفته در دنیای مردگان استقرار گورستان در کنار معابد شکل گرفت. رابطه‌ای که تا امروز نیز کمابیش وجود دارد؛ بنابراین امکان اینکه گورستان‌ها از ابتدا درون شهرها بوده‌اند، قابل تصور است. برخی گورستان‌ها داخل باروی شهر قرار داشتند اما قابل تصور است که در شهرهای کوچک و قلعه‌ها گورستان‌ها خارج از بارو و شهر شکل می‌گرفته‌اند. با توسعه شهر و تبدیل قلعه‌ها به شهرهای بزرگ گورستان‌ها هم به داخل شهر انتقال می‌یافته‌اند، درست مانند گورستان‌های شهر مشهد که پس از توسعۀ شهر به داخل شهر آمدند و قسمتی از شهر شدند.

 

104221.jpg

 

نکتۀ دیگر در بررسی رابطۀ شهر با گورستان، نظام محله‌ای در شهرهاست. در گذشته نظام محلات در ایران بسیار اهمیت داشته و ساختار شهر بر اساس این نظام شکل می‌گرفت. این محلات از ساختار درونی منسجمی چه به لحاظ کالبدی و چه به لحاظ اجتماعی برخوردار بوده‌اند و یکی از اجزای مهم هر محله گورستان بوده است. تعیین قدمت زیارتگاه‌ها، به ویژه گورستان‌ها بسیار دشوار و سخت است. هرگونه اظهار‌نظر در این زمینه تا پیش از انجام یک برنامه علمی و روشمند نظیر گمانه‌زنی و کاوش باستان‌شناسی باید با‌احتیاط بیان شود.

..........................................

 

قبرستان سراب

104222.pngمکان: حد‌فاصل دروازۀ سراب تا فلکه سعدی

اثری باقی نمانده است

محلۀ سراب، پس از محلۀ نوغان قدیمی‌ترین محلۀ مشهد بوده است. این محله به خاطر ارتفاع بیشتر نسبت به نوغان و دیگر محلات شهر، از همان آغاز محله‌ای حکومتی و اعیان‌نشین و محل تجمع سادات و علما و بزرگان مشهد شده است. قریۀ سناباد (تقاطع خیابان‌های امام خمینی و سعدی) حدود ۱۶۰۰متری حرم مطهر قرار داشت و دروازۀ سراب هم در این قسمت شهر بود. در این محله ظاهراً دو گورستان، یکی بزرگ در بیرون دروازه و دیگری کوچک‌تر در داخل محله و جوار بازارچۀ سراب (حد‌فاصل ایستگاه سراب و حرم مطهر) و خیابان خسروی قرار داشته اند.

یکی از گورستان‌ها تا اوایل سدۀ حاضر خورشیدی هم وجود داشته؛ به‌طوری‌که کوچۀ مجاورش در ضلع شمالی خیابان خسروی قرار دارد و قدیمی‌های شهر آن را با نام کوچۀ قبرستان سراب می‌شناسند و اکنون نیز با نام فتاح‌خان شناخته شده است و به بازارچه سراب منتهی می‌شود.

گورستان دیگر که از سدۀ نهم تا قرن اخیر دایر بوده، بیرون از دروازۀ سراب(خیابان سعدی) قرار داشته است. (یکی از آخرین مدفونین نام‌دار در این گورستان کلنل محمدتقی پسیان بوده است.) گورستان در غرب باروی مشهد در حد‌فاصل دروازۀ سراب تا فلکۀ سعدی گسترش داشت. به‌خاطر وجود این گورستان دروازۀ کنار دروازۀ سراب را «دروازۀ جنت» می‌نامیدند، برای همین پس از گسترش شهر مشهد به بیرون از بارو یکی از خیابان‌های نوساخته در آن حدود را هم جنت نامیدند که هنوز هم این خیابان با همین نام باقی مانده است.

 

قبرستان میرهوا

104223.pngمکان: خیابان آخوند خراسانی گنبد سبز باقی مانده است

از دیگر قبرستان‌های منطقۀ ما می‌توان به «قبرستان میرهوا» اشاره کرد که این روزها جز بنای گنبد سبز که در مرکز شهر قرار گرفته، از آن باقی نمانده است. این قبرستان در مجاورت ارگ سابق در خیابان آخوند خراسانی فعلی قرار داشته است. این قبرستان در حاشیۀ جنوب غربی شهر و مجاور باره و گورستان با نام «میرهوا» یا «میرهما» قرار داشته است.

  

 

 

قبرستان ارمنی‌ها

104224.pngمکان: بوستان دانش اثری از آن باقی نمانده

خیابان دانش برای اهالی منطقه و حتی مردم مشهد شناخته شده است. شاید کمتر کسی بداند یک زمان در این مکان (پل فردوس یا خیابان دانش فعلی) قبرستان مسیحیان و ارامنه مشهد قرار داشته است. این قبرستان حدود سال ۱۳۲۶.خ خراب شد و به جای آن قبرستانی در حاشیۀ خیابان شیخ حر عاملی به وجود آمد. البته امروزه اگر بخواهید به محدودۀ این قبرستان قدم بگذارید، باید سراغ پارکی با نام «دانش» را بگیرید؛ چراکه قبرستان دیروز، به فضای سبز امروز تبدیل شده است.

 

قبرستان خواجه روشنایی

104225.pngمکان: خیابان آخوند خراسانی

فقط مقبرۀ صدرالاشراف باقی مانده است

محلۀ خواجه روشنایی، یکی از خرده محلات قدیمی مشهد بوده که پس از احداث خیابان خاکی(آخوند خراسانی) در سال ۱۳۰۷ به دو قسمت تقسیم می‌شود و محل اصلی آن در ابتدای خیابان آخوند خراسانی بوده است. در گزارش مکتوب شاهپور به سال ۱۳۱۳.خ ضمن کوچه‌های خیابان‌های شاه‌رضا یکی از آن‌ها چنین معرفی شده است؛ «کوچه پشت حیطۀ حاج کربلایی علی که به کوچه کربلایی علی و کوچه قبرستان خواجه روشنایی و... منتهی می‌شود.» این گزارش حاکی از آن است که در گذشته در این مکان قبرستان خواجه روشنایی وجود داشته است که این روزها غیر از یک قبر که برای بسیاری از مشهدی‌ها ناشناخته است چیزی باقی نمانده است. در کوچه‌ای چهار متری به نام کوچۀ خواجه روشنایی که نام امروزی آن کوچه ظریف (آخوند خراسانی۸) است، مسجد و حسینیه‌ای وجود دارد که موسوم به مسجد و حسینیۀ خواجه روشنایی است. در مقابل مسجد دری سبزرنگ چوبی و کهنه قرار دارد.سال‌هاست درِ این آرامگاه بسته است و حتی از اهالی محل هم که دربارۀ آن می‌پرسید کسی اطلاعی از شخص مدفون شده در آنجا ندارند. از گورستان خواجه روشنایی فقط این مقبره باقی مانده و بقیۀ محوطۀ گورستان به منازل مسکونی و کوچه و پس‌کوچه تبدیل شده است.

 

مقبره علما

104229.pngمکان:کوهسنگی

مقبرۀ چندعالم دینی در جوار کوهسنگی 

با توجه به دروازه‌های شهر در گذشته و وسعت شهر مشهد به مرور زمان، دور از ذهن نیست که از قدیمی‌ها بشنویم کوهسنگی هم محلی برای دفن اموات بوده است اما به اندازۀ دیگر گورستان‌ها اموات را به‌صورت منسجم و در کنار هم خاک نمی‌کردند، شاید به‌خاطر نوع خاک آن محدوده باشد. در کتاب مزار میرمراد، غلامحسین بقیعی، نویسندۀ کتاب از خاطراتش برای خاک‌سپاری عمویش در کوهسنگی و در جوار قبری دیگر تعریف می‌کند. همچنین وجود قبرستان عرفا در دامنۀ شرقی کوهسنگی، قبر محمدحسین جهان‌بانی در دامنۀ کوه، مقبرۀ سلسله سادات رضوی می‌توان به وجود قبرستان در این کوه پی برد که از این قبرها به جز تعداد انگشت‌شماری باقی نمانده است.

پشت مقبرۀ میرزا ابراهیم رضوی در دامنۀ شرقی کوهسنگی (انتهای خیابان رودکی۳۲) در پای کوه محلی سکو مانند وجود دارد که در آن هشت سنگ قبر به چشم می‌خورد. با توجه به مطالعات انجام شده این افراد از عرفا و علمای شهر بوده‌اند. این افراد عبارتند از:

۱. مرحوم شیخ اسدا... بن‌محمد حسن یزدی(م. ۱۳۱۵.خ)

۲. مرحوم میرزا عسکری حسینی‌رضوی، مشهور به آقا‌بزرگ شهیدی (م. ۱۳۱۵.خ)

۳. مرحوم حاج سید مرتضی آقا‌بزرگ شهیدی فرزند میرزا عسکری (م. ۱۳۴۱.خ)

۴. مرحوم شیخ مهدی عطار مهاجر هروی (م. ۱۳۱۵.خ)

۵. مرحوم میرزا محمدرضا مجتهد (م. ۱۳۲۷.خ)

۶. مرحوم شیخ سیف‌ا... بن عباس ایسی(م. ۱۳۴۱.خ)

۷. مرحوم محسن مستخدم زواری، فرزند کربلایی حسین عطار(م. ۱۳۴۲.خ)

۸. مرحوم حسین منتظمی فرزند حاج ملاباشی (م. ۱۳۵۰.خ)

 

قبرستان الندشت

104228.pngمکان: میدان الندشت

اثری از آن باقی نمانده

قبرستان الندشت از دیگر گورستان‌های منطقه ماست که دیگر این روزها اثری از آن باقی نمانده. این گورستان در خیابان کوهسنگی در محل میدان الندشت کنونی و محدودۀ اطراف آن قرار داشت اما حدود ۴۰سال است که دیگر اثری از آن باقی نمانده است. گورستان الندشت مربوط به اهالی روستای احمدآباد و الندشت و احتمالا روستای تقی‌آباد بوده است.

 

مقبره شهدا

104227.pngمکان: کوهسنگی

شهدای گمنام در جبل‌النور

چند سالی است که برای حفظ ارزش‌های دفاع مقدس، جنگ تحمیلی و بزرگداشت نام شهدا، شروع به دفن شهدای گمنام در اقصی نقاط کشور شده است که یکی از این یادمان‌ها، بالای کوهسنگی مشهد انتخاب شده است. در سال ۱۳۸۱.خ به نیت امام هشتم، حضرت رضا(ع) هشت نفر از شهدای گمنام به یاری بنیاد شهید و امور ایثارگران و شهرداری مشهد در اینجا دفن شدند.

 

مقبرۀ میرزا ابراهیم رضوی

104226.pngمکان: انتهای خیابان بهشتی

مقبرۀ سادات رضوی هنوز هم پابرجاست

انتهای خیابان بهشتی در جوار کوهسنگی مقبرۀ قدیمی داخل باغ بزرگی پابرجاست که متعلق به خود میرزا ابراهیم رضوی(فوت ۱۰۴۲.ق)، یکی از بزرگان سلسله سادات رضوی است. او از واقفان عصر صفوی محسوب می‌شود و نسل بیست و چهارم حضرت رضا(ع) است. بنای مقبره در زمان شاه صفی در سال ۱۰۴۷.ق به صورتی ساخته شده که هم مقبره باشد و هم محل برگزاری نماز و دارای محراب، در گذشته روال بر این بوده که هر فردی از سادات رضوی از دنیا می‌رفت در این مکان به خاک سپرده می‌شد که بعد از انقلاب دیگر اجازه این کار را ندادند. در‌حال‌حاضر در صحن مقبره تعدادی از علمای خراسان مدفون هستند و فضای اطراف مقبره دارای ۷۵سنگ قبر است که حدوداً صدسال پیش تا اول انقلاب در آنجا مدفون شده‌اند.

 

برگرفته از کتاب گورستان‌های شهر مشهد و نامداران مدفون در آن ،به کوشش سیده نادره سیدی

 

کلیــد واژه هــا
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی