کد خبر : 71219
/ 18:47
گفتگو با شهروندِ پژوهشگری که در حال گردآوری کتابی درباره طرقِ قدیم است؛

تاریخ طرق به روایت «سبزعلی»

معمولا این‌گونه است که اگر بخواهیم از گذشته مردم و مکان‌ها بیشتر بدانیم، به منابع مکتوب و موجود در کتابخانه‌ها یا جستجوگرهای اینترنتی مراجعه می‌کنیم، اما گاهی بخش زیادی از آنچه به‌دنبالش هستیم، جز در اذهان مردم در هیچ جای دیگر پیدا نمی‌شود.

تاریخ طرق به روایت «سبزعلی»

سمیرا شاهیان- علی سبزعلی، شهروند پنجاه‌ساله محله طرق، هم وقتی جز کتاب‌های «مطلع‌الشمس» و «مکاتیب فارسی» به کتاب یا یادداشتی بَرنمی‌خورد که اطلاعات موثقی از جغرافیا، تاریخ و فرهنگ طرق داشته باشد، تصمیم می‌گیرد کوچه‌به‌کوچه و خانه‌به‌خانه برود و پای صحبت‌ها و قصه‌های موسفیدان محله‌اش در این وقت و زمان بنشیند. او حدود یک سال است که کنار وظایف همسری، پدری و کارمندی، وظیفه دیگری هم برای خودش تعریف کرده است که به‌نظر خودش، نتیجه آن «زنده‌‌ نگه‌داشتن طرق» خواهد بود.

به‌مناسبت روز پژوهش، همراه با کسی که اهالی طرق او را با دغدغه این روزهایش یعنی گردآوری تاریخِ محله می‌شناسند، نگاهی به طرقِ قدیم انداخته‌ایم و از لابه‌لای دست‌نوشته‌هایش به مکان‌هایی رفته‌ایم که اثری از آن‌ها باقی نمانده است.

..........................................

 

در گذر تاریخ 

علی سبزعلی، کارشناس علوم‌اجتماعی و دانشجوی کارشناسی‌ارشد مدیریت آموزشی است. او به‌دنیاآمده و ساکن محله طرق است و به همین دلیل با بیشتر قدیمی‌ها و موسفیدهای این قسمت از شهر آشنایی دارد. همراه‌های مهم و جداناپذیر سبزعلی در این روزها، به غیر از کتاب قطور مطلع‌الشمس و جزوه صحافی‌شده مربوط به شهدای طرق و کتابچه‌ پالتویی «طرق در گذر تاریخ»، بخش‌های دست‌نویس خودش است که به‌زودی(شاید اوایل سال آینده)، یکی‌ شود و همه‌شان در کتابی به چاپ برسد.

پژوهشگرِ طرقی، به کتاب و جزوه‌هایش نگاهی می‌اندازد و سوال «چه شد که به فکر گردآوری اطلاعاتی از گذشته طرق افتادید» را این‌طور پاسخ می‌دهد: گذشته محل زندگی‌ام و چگونه زندگی کردن افرادی که در آن می‌زیستند، برایم جالب بود. دوست داشتم بدانم طرق که تاریخی نهصدساله دارد، چه شکلی بوده و رسم‌و‌رسوم مردمانش چه بوده است، اما به غیر از کتابِ پالتویی مهدی مهریزی که سال۱۳۹۰ چاپ شده است، منبع جامع و دردسترسی نیافتم. از طرفی در مراوده با طرقی‌ها به‌ویژه سن‌وسال‌دارها، صحبت‌هایی می‌شنیدم که جالب بود و برای در جریان گذاشتن نسل امروز و حتی نسل آینده، نیاز به ثبت و گردآوری داشت. این شد که به‌دنبال جمع‌آوری کتب و اسناد مرتبط با طرق افتادم؛ البته کتاب‌ها کم بود و من ناگزیر به‌سراغ افراد رفتم.

 

99418.jpg

 

سفر به نهبندان، جرقه شروع کار من بود 

پدرومادر علی سبزعلی، نهبندانی بودند و به همین دلیل او به این شهرستان رفت‌و‌آمد می‌کند. اتفاقا جرقه‌‌ کار گردآوری اطلاعات مهم و خواندنی طرق در یکی از سفرهایش به نهبندان زده شده است. او تعریف می‌کند: در نهبندان، با کتابی آشنا شدم که رسم‌‌و‌رسوم این شهرستان در آن نوشته شده بود؛ گویش گذشته مردم و شیوه زندگی‌شان و اشعاری مرتبط با روزگار قبل از ما. علاقه‌مند شدم که برای افزایش دانسته‌هایم از محل زندگی‌ام، چنین اطلاعاتی از طرق به‌دست بیاورم، اما متاسفانه کتاب جامعی مثل آن کتاب نبود و در بیشتر منابع فعلی، از مشهدِ قدیم که متشکل از نوغان، سناباد و توس بوده، گفته شده است و از طرق، یا مطلبی نیست یا فقط مختصری نوشته شده است.

 

از خرده‌روایت‌ها استفاده کردم 

چهره سرشناس طرق ادامه می‌دهد: تا حالا بخش زیادی از اطلاعات جمع‌شده را به شیوه تاریخ شفاهی و از راه گفتگو با قدیمی‌ها به‌دست آورده‌ام؛ البته از آغاز کار، همواره نگرانی از دست دادن افراد را داشته‌ام؛ چون ممکن است دیر شود و خاطره‌ یا رسم‌و‌رسوم یا فرهنگی، نشنیده و ثبت نشده بماند. در ابتدای کار به دیدار کسانی رفتم که آن‌ها را می‌شناختم و تا حدودی از گذشته‌شان و کارهای موثری که انجام داده‌اند، اطلاع داشتم. خوشبختانه در هر گفتگو، فرد یا افراد دیگری به من معرفی می‌شدند که باعث خوشحالی‌ام می‌شد. هرچه گفتگوهای بیشتری انجام می‌دادم، به اعتبار مطالب افزوده می‌شد؛ چون خرده‌روایتی که چند فرد به آن اشاره می‌کردند، مستندتر از زمانی بود که فقط در گفتگو با یک فرد یا در صحبت‌های مختلف اما کم‌رنگ به آن اشاره شده بود. در قِبال افزایش مصاحبه‌شونده‌ها، با کمبود وقت مواجه می‌شدم که برنامه‌ریزی و زمان‌بندی دیدارها، تاحدودی مشکل کمبود وقت را کم می‌کرد.

او می‌افزاید: خوشبختانه چون محل کاروزندگی‌ام در طرق است و به‌واسطه شغلم، روزانه با افراد زیادی در ارتباط هستم، سعی می‌کنم در هرجا از هر کسی اطلاعاتی از گذشته طرق بگیرم. ازطرفی چون بیشتر هم‌محله‌ای‌ها از کارِ گردآوری بنده آگاهی دارند، با خوش‌اقبالی تقریبا به همه مطلعانِ در قید حیات دسترسی دارم. 

 

99419.jpg

 

«شهرآرامحله»؛ از منابع کتاب 

سبزعلی یادی از مصاحبه‌شونده‌های شهرآرامحله می‌کند و می‌گوید: من سعی می‌کنم از همه منابع استفاده کنم که در این میان هفته‌نامه شهرآرامحله هم جزو منابع مطمئن و دردسترس است؛ به‌عنوان مثال یکی از چهره‌هایی که این هفته‌نامه در سال گذشته معرفی کرد، محمد کاشی، مرد هشتادوسه‌ساله‌ای است که رئیس خانه انصاف بوده. همان‌طور که می‌دانید، او در طول حیاتش، خدمات خوبی در طرق انجام داده است، ولی اکنون در بستر بیماری است و به‌علت کهولت سن، امکان به‌یاد آوردن گذشته و بیان کردن آن‌ را ندارد؛ به همین دلیل درکنار آنچه از سایر قدیمی‌ها و اعضای خانواده‌اش می‌شنوم، شهرآرامحله، بهترین منبع برای دانستن صحبت‌های اوست.

او تاکید می‌کند: هر مطلبی را از افراد مختلف می‌پرسم تا تقریبا اصل آنچه دیگران باید بدانند، ثبت شود. روش کارم هم تجربی و با استفاده از اندوخته‌های علمی در دوره کارشناسی علوم‌اجتماعی است.

 

در کتاب طرق چه خواهد آمد؟ 

پژوهشگر علاقه‌مند به گذشته طرق می‌‌گوید: به یاری خداوند، این کتاب در هشت فصل در حال تنظیم است که هر فصل به بخش‌های مختلف تقسیم می‌شود. به‌علاوه، کتاب با مقدمه و تاریخچه‌ای از طرق که شامل نقشه‌های قدیم و موقعیت جغرافیایی آن است، آغاز می‌شود و در آخر هم قرار است سایر تصاویر جمع‌آوری‌شده که در فصل‌های مختلف کتاب گنجانده نشده است، با نام صاحب عکس و توضیح کوتاهی به چاپ برسد.

در گردآوری که سبزعلی در دست انجام دارد، تقریبا به همه آنچه در زندگی مردم جاری و ساری بوده است، پرداخته می‌شود. او جزئیات کارش را این‌طور توضیح می‌دهد: در فصل نخست، در بخش‌های متعدد به عروسی، تولد نوزاد، مرگ و عزاداری، مراسم مذهبی و جشن و شادی پرداخته‌ام که هرکدام به جزئیات بیشتری تقسیم می‌شود؛ به‌عنوان مثال، فقط در بخش مربوط به عروسی، موضوعاتی چون خواستگاری، شیرینی‌خوران، نامزدی، خنچه، سفره‌ رضا، حنابندان، سیاهه‌ کردن جهاز، جهازکشان، عروس‌کشان، پایتختی، خانه‌طَلبانی و... آمده که از روایت‌های اهالی سرجمع شده‌ است.

فصل‌های دوم تا هشتم کتاب نیز این‌گونه است؛ فصل دوم درباره بازی‌های محلی، فصل سوم درباره اماکن دیدنی و زیارتی طرق، فصل چهارم واژه‌ها و اصطلاحات محلی، فصل پنجم نخستین‌ها در طرق، فصل ششم مشاغل مهم، فصل هفتم شهدا و شخصیت‌های برجسته و فصل هشتم نیز درباره نواها و ضرب‌المثل‌هاست البته چون هنوز متن کتاب نهایی نشده است، احتمال دارد ترتیب فصل‌ها جابه‌جا شود.

 

نخستین‌ها؛ فصل جذاب کتاب 

سبزعلی پیش‌بینی می‌کند که چند فصل از کتابش با استقبال بیشتری روبه‌رو شود که درباره‌شان توضیح می‌دهد: به‌نظر من، فصل نخستین‌ها در طرق، از فصل‌های جذاب کتاب است. من سعی کرده‌ام طرقِ قدیم را حسابی بررسی و اطلاعاتی از نخستین‌هایش گردآوری کنم. نخستین‌ها شامل مکتب‌خانه، دبستان، معلم، دانشجو، پزشک، روحانی، شهید، مسجد، بانک، گرمابه عمومی، شعبه نفت، اتوبوس، سه‌چرخه، دوچرخه، موتورسیکلت و... می‌شود. همچنین از نخستین‌بار که شبکه آب‌رسانی، برق، گاز و خط تلفن به طرق کشیده شد، نوشته‌ام. بخش کوتاهی از این توضیحات را دراختیار عوامل نشریه دانشجویی‌محلی طریق گذاشته‌ام که در چند شماره پیشین این ماهنامه چاپ شده است.

به‌نظر سبزعلی، همچنین دو فصل‌ مربوط به واژه‌ها و اصطلاحات محلی که در آن سعی شده کلمه‌های استفاده‌شده در گویش‌های عمومی و اصطلاحات کشاورزی و دامداری را به ترتیب حروف الفبا، پوشش دهد و اماکن دیدنی و زیارتی طرق که به بررسی پلاک اصلی محدوده طرق پرداخته است، از اطلاعات جذاب و خواندنی کتابش است.

 

99417.jpg

 

دبستان سَنجَر و معلم شهید 

پژوهشگر محله طرق عنوان می‌کند: نخستین دبستان دولتی طرق، دبستان سَنجَر است که در سال۱۳۱۳ و جنب شرکت‌تعاونی روستایی ساخته شد. دکتر علی شریعتی‌مزینانی، نویسنده سرشناس که به «معلم شهید» شهره است، معلم انشای این دبستان در سال۱۳۴۴ بوده است که گفته می‌شود در دوره‌ای، محل خدمت او را در مدرسه‌ای دور از شهر و طرق، تعیین کرده‌ بودند.

مدرسه سنجر، دو سال پس از ساخت به روبه‌روی شرکت‌تعاونی و مکان فعلی‌اش منتقل شد و از آن زمان تا حالا، نام‌های توحید و حکمت را نیز بر سَردر خود داشته است. نخستین مدیر این دبستان نیز آقای آتش‌افروز بود.

 

آسیاب‌های آبی و یَخدان‌هایی که نمانده‌اند 

آنچه در حال حاضر طرق نامیده می‌شود، محدوده پیوست‌شده‌ای به شهر است که در جنوب‌ نقشه منطقه۷ واقع شده است، اما طرقی‌ها ازجمله سبزعلی، این محدوده را گسترده‌تر می‌دانند و مرزهای چهار طرف پلاک طرق را این‌طور ترسیم می‌کنند؛ «طرق از شمال به کال محله عسکریه، از جنوب به تپه‌سلام، از شرق به قلعه‌ساختمان و از غرب به کوه‌های خواجه‌مراد می‌رسید.»

این شهروندِ پژوهشگر همچنین از نام‌هایی می‌گوید که جایگزین نام طرق شده‌اند؛ «بوستان زائرپذیر غدیر، نامش بوستان طرق بوده است که در زمان شهردار اسبق منطقه۷ تغییر کرد. همچنین مزرعه نمونه، پسوند طرق داشته که حذف شده است.» درکنار گلایه همیشگی طرقی‌ها از نام‌های تغییریافته، سبزعلی از مکان‌های تاریخی و مهمی که در طرق وجود داشته‌ است، می‌گوید: آب‌انبار و حوض‌انبارها ازجمله مکان‌هایی بوده که در حال حاضر فقط ورودی تخریب‌شده حوض‌انبار مقابل مسجد جامع شهیدبهشتی باقی مانده است.

او ادامه می‌دهد: در گذشته قنات‌ و چاه‌هایی مرتبط به آن برای برداشت آب حفر می‌کردند. فاصله این چاه‌ها از هم، ۲۰۰متر بوده که به هرکدام کاریز می‌گفتند. محلِ حدودی یکی از کاریزها هم در خیابانی بوده که بین اهالی به نام اشرفی موسوم است.

بند طرق که ساخته امیرعلی‌شیر نوایی است، یخدان طرق که تقریبا هم‌جوار بنای تاریخی ایوان بوده و اثری از آن به‌جا نمانده، مصلای تاریخی و رو به تخریب طرق، رباط شاه‌عباسی و همچنین آرامگاه خواجه‌مراد و خواجه‌اباصلت از مکان‌هایی است که در کتاب سبزعلی به آن‌ها‌ اشاره شده است.

 

رسم هیزمی 

قدیمی‌های طرق برای سبزعلی از رسمی تعریف کرده‌اند که به «هیزمی» موسوم بوده است. طبق این رسم، خویشاوندان داماد، قبل از مجلس عروسی به بیابان می‌رفتند و گاهی یک شبانه‌روز هم در آنجا می‌ماندند و برای ساخت آتشِ غذای روز عروسی، هیزم جمع می‌کردند. در پایان کارِ جمع‌آوری هیزم، خانواده داماد به دیدن خانواده عروس می‌رفتند و نیمی از هیزم‌های جمع‌آوری‌شده را تقدیم آن‌ها می‌کردند. همچنین اقوام داماد در زمان برگشت، جشن می‌گرفتند و گاهی مقداری از هیزم‌ها را به کدخدا می‌دادند.

 

99415.jpg

 

قدمت طرق 

سبزعلی می‌گوید: قدیمی‌ترین سند موجودی که در دو جای آن از طرق، یاد شده است، کتاب «مکاتیب فارسی» امام محمدغزالی است. به استناد تاریخ وفات امام‌محمد غزالی که سال۵۰۵ هجری‌قمری است، طرق بیش از ۹۰۰سال قدمت دارد که همین موضوع، پرداختن به آن و حفظ تاریخش را توجیه می‌کند.

قلعه طرق که به‌گفته سبزعلی، قدیمی‌ها، محدوده‌ برج‌وباروهایش را نیز به خاطر دارند، از موضوع‌هایی است که در کتاب جامع طرق خواهد آمد؛ «بر اساس خرده‌روایت‌های جمع‌شده، قلعه طرق، برج و بارو داشته است و شب‌ها نیز درهای آن را می‌بستند. شواهدی تصویری از این قلعه موجود نیست ولی قدیمی‌ها تعریف کردند که یکی از چهار یا پنج‌پایه‌ قلعه، در ورودی صاحب‌الزمان۷ و پایه دیگرش نیز در داخل کوچه صاحب‌الزمان۹ بوده است. همچنین در ابتدای ساعی۴۵، کوره آجرپزی که به آن داش می‌گفتند، قرار داشته است و به محدوده‌ای که کوره در آن بوده، داشخانه می‌گفتند.»

در پایان، این پژوهشگر از همه هم‌محله‌ای‌هایش برای ثبت و به اشتراک گذاشتن آنچه از این محدوده تاریخی می‌دانند، کمک می‌خواهد.

 

 

اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی