کد خبر : 71007
/ 20:30
درباره داستان، مقوله‌ای که از کودکی با آن بزرگ می‌شویم و تا آخر عمر با ما همراه است؛

آی قصه قصه قصه

همه ما از دوران کودکی کلی قصه‌های جورواجور در خاطر داریم که اغلب آن‌ها را از زبان پدر و مادرمان شنیده ایم. قصه‌هایی که پشت ظاهر ساده‌شان یک دنیا نکته بود و ما فقط از تخیلش لذت می‌بردیم.

آی قصه قصه قصه

معین اصغری- افلاطون می‌گوید: باید پرستاران و مادران را وادار کنیم فقط حکایاتی را که پذیرفته‌ایم برای کودکان نقل کنند و متوجه باشند پرورشی که روح اطفال از راه گفتن حکایات به دست می‌آورد به مراتب بیشتر از تربیتی است که جسم آن‌ها با ورزش پیدا می‌کند.

همه ما از دوران کودکی کلی قصه‌های جورواجور در خاطر داریم که اغلب آن‌ها را از زبان پدر و مادرمان شنیده ایم. قصه‌هایی که پشت ظاهر ساده‌شان یک دنیا نکته بود و ما فقط از تخیلش لذت می‌بردیم. قصه‌ها و افسانه‌ها همواره در رشد و کمال ذهنی و فرهنگی انسان‌ها مؤثر بوده‌اند و به نوعی زندگی اجتماعی و فرهنگی مردم، شیوه کار و تولید آن‌ها و رفتار، تفکر، احساس، مذهب، اخلاق و اعتقادات هر جامعه را نشان داده‌اند. انسان‌ها برای فرار از ناکامی‌ها و نابرابری‌ها‌ی اجتماعی و اقتصادی و محرومیت‌های گوناگون، آرزوها شان را با آرامش خیال در قالب افسانه‌ها، قصه‌ها، متل‌ها، ترانه‌ها و لالایی‌ها گفته‌اند.

قصه از ابتدای آفرینش تا کنون وجود داشته است و شاید نخستین قصه‌، قصه آدم و حوا و نخستین قصه‌گو حضرت آدم باشد که ماجرای رانده شدنش از بهشت را برای فرزندانش تعریف کرد. قصه‌گویی هم چنین به عنوان روشی برای آموزش ارزش‌های اجتماعی و اخلاقی استفاده شده. تأکید افلاطون و ارسطو بر قصه‌گویی برای کودکان نیز از همین جنبه است درون مایه اصلی قصه‌ها آرزوی انسان‌هاست. در واقع انسان‌ها نیازهایشان را با زبانی ساده و در خور فهم در قصه بیان می‌کنند. طرح مسائل هیجان‌انگیز و عجیب و ظهور عوامل طبیعی، غیر‌طبیعی و متافیزیکی باعث می‌شود شنوندگان از شنیدن قصه لذت ببرند و انگیزه یادگیری در آن‌ها بیشتر شود.

..........................................

کودکان با شنیدن افسانه‌ها، اسطوره‌ها و قصه‌های قومی درباره جهان و آنچه در آن است اطلاعاتی به دست می‌آورند و در ذهن خود، آرزوهای مطلوبشان را شکل می‌دهند. تقریباً تمام افسانه‌های اقوام و ملل گوناگون این ویژگی را دارند. در قصه تمایلات درونی افراد تجسم خارجی می‌یابد و چهره‌ها و حوادث آن قابل فهم می‌شود. اما اهمیت قصه تنها برای کمک به رشد انسان و آموختن روش‌های درست زندگی نیست.

 

قصه؛ درمانگر روح

قصه وقتی درمان‌کننده است که بیمار به جزئیاتی از داستان فکر کند. جزئیاتی که بیانگر مشکلات و کشمکش‌های درونی و کنونی زندگی فرد است و به او کمک می‌کند به راه‌حل‌های فردی برسد. کودکی که با شنیدن قصه باور کرده چهره‌ای به ظاهر نفرت‌انگیز و خطرناک ممکن است به طرز سحرآمیزی تغییر ماهیت دهد و به بهترین و دوست‌داشتنی‌ترین دوست و ناجی تبدیل شود (مثل داستان دیو و دلبر یا شاهزاده خانم و قورباغه) باور می‌کند کودکی را که نمی‌شناسد، می‌تواند بهترین دوست او شود. اعتقاد به حقیقت قصه به او جرئت می‌دهد در نخستین برخورد با یک کودک ناشناس خود را کنار نکشد. قصه‌ها هم شادی آفرینند و هم آموزنده. در قصه‌ها از واژه‌هایی استفاده می‌شود که کودکان را تحت تأثیر قرار می‌دهد.

 

شیوه قصه‌گویی

اما بهترین شیوه قصه‌گویی کدام است؟ در این زمینه روش‌های متفاوتی هست. از جمله اینکه لازم است بعد از گفتن هر قصه یا هنگام قصه‌گویی به کودک فرصت دهیم به قصه فکر کند و درباره آن حرف بزند. این روش از نظر عاطفی و عقلی برای کودک بسیار مفید است. برای اینکه داستان توجه کودک را جلب کند، بهتر است سرگرم‌کننده باشد و کنجکاوی او را برانگیزد‌. همچنین لازم است تخیل کودک را فعال کرده و به او کمک کند توانایی ذهنی‌اش را افزایش و احساساتش را توضیح دهد. بهتر است داستان با همه جنبه‌های شخصیتی کودک ارتباط داشته باشد و از نیازهای کودکانه وی سوء‌استفاده نکند. قصه باید نیازهای درونی کودک را جدی بگیرد و اعتماد او را به خود و آینده‌اش تقویت کند. آگاهی‌دادن به کودک درباره دنیایی که در آن زندگی می‌کند، پرورش عادت‌های مفید و ایجاد عزت نفس و حس استقلال‌طلبی و گسترش خلاقیت از مهم‌ترین هدف‌هایی است که در قصه‌گویی برای کودک دنبال می‌شود.

کودک با خواندن یا گوش سپردن به قصه بر توجه و دقتش به پیرامون خود می‌افزاید و درباره هر موضوع و پدیده‌ای فکر می‌کند. او از این راه مهارت‌هایی مثل خوب دیدن، خوب شنیدن، پرسیدن و به دنبال پاسخ بودن را به دست می‌آورد. در این میان وظیفه بزرگ‌سالان تنها ایجاد اشتیاق به خواندن در کودکان نیست؛ بلکه آن‌ها باید برای تداوم خواندن در گروه‌های سنی برنامه‌هایی را پیش‌بینی کنند تا عادت به خواندن در درون کودک پایدار و نهادینه شود.

 

تقویت قوای کودک

با خواندن قصه و بازگویی آن‌، نیروی بیان و تکلم کودک رشد پیدا می‌کند و بر دایره لغات و اطلاعاتش افزوده می‌شود. نویسنده کتاب«گفتگو درباره کتاب» می‌نویسد‌: «یک شب که هوا تاریک شده بود، نوه پنج ساله دوستم به دیدن او آمد. این دختر از خانه‌شان تا خانه پدر‌بزرگ تنها آمده بود. برای رسیدن به خانه پدر‌بزرگ (دوستم) باید از راه باریکی از میان درختان می‌گذشت. پدر‌بزرگ پرسید‌: نترسیدی که تنها آمدی؟ دختر جواب داد : نه! نه! پدر‌بزرگ. تمام راه برای خودم داستان شنل قرمزی را تعریف کردم!»

کتاب‌هایی که برای کودکان انتخاب می‌شود باید جذاب، عمیق و شیرین باشند و با تجربه‌ها، نیازها‌، علایق و توانایی‌های آن‌ها هماهنگ باشد و به کنجکاوی‌ها و آرمان‌های بلند پروازانه آن‌ها پاسخ دهد‌. کتاب مناسب، تخیل کودک را تقویت می‌کند و بر تجربه‌های او می‌افزاید. به او لذت می‌دهد و او را به خواندن علاقه‌مند می‌کند.

اما چه کسی باید برای کودک بخواند و به او خواندن یاد بدهد؟ بدیهی است آموزش خواندن به کودک، کاری مشترک بین مدرسه و والدین است. وظیفه والدین تنها این نیست که برای کودک کتاب را بلند بخوانند یا به او الفبا یاد بدهند. بلکه آن‌ها باید کودکان را به خواندن علاقه‌مند کنند، بر پیشرفت خواندن کودکان نظارت کنند و راهنمای آن‌ها باشند. نقش خانواده از گهواره و لالایی‌ها شروع شده و در مراحلی که دایره فعالیت‌های حسی‌ـ حرکتی کودک گسترش می‌یابد‌، بازی‌ـ ترانه‌ها بر لالایی‌ها اضافه می‌شود.

 

دورهمی خانواده

از جمله مهم‌ترین پیامد‌های داستان خوانی، نزدیک‌کردن اعضای خانواده به یکدیگر است. در اینجا خواندن برای کودک به یک جریان اجتماعی تبدیل می‌شود زیرا او در معرض اطلاعات گوناگون در مورد جامعه، مردم و رویدادهای اجتماعی قرار می‌گیرد. وقتی پدر و مادر برای او کتاب می‌خوانند در واقع به او الگو می‌دهند. بردن کودکان به نمایشگاه‌ها و فروشگاه‌های کتاب به آن‌ها فرصت می‌دهد بین کتاب‌ها بگردند و با کمک بزرگ‌ترها کتاب‌های مورد علاقه خود را پیدا کنند. همچنین عضو کردن کودکان در کتابخانه‌ها عمومی از وظایف پدر و مادرهاست.

وقتی کودک خواندن را یاد گرفت و برای خواهر یا برادر کوچک‌تر یا پدر و مادرخود داستان خواند، اعتماد به نفس او تقویت می‌شود. با این همه کودکان هر قدر هم در خواندن توانا شوند و مهارت پیدا کنند هنوز نیاز دارند کسی برایشان کتاب بخواند. برای کودک مفهوم خواندن چیزی فراتر از تلفظ کلمات است. همچنین شنیدن داستان به شکل گروهی بسیار دلپذیرتر از تنهایی خواندن آن است. تحقیقات نشان داده است کودکانی که از دوره آمادگی و پایه اول دبستان برایشان کتاب خوانده و قصه گفته‌اند، در پایه ششم در خواندن و نوشتن از بهترین دانش‌آموزان بوده‌اند. آن‌ها زبان و بیان نوشتاری روانی داشته‌اند و مهارت آن‌ها در استفاده از حروف ربط و جمله‌های وابسته برای سازگار کردن مطالب و افکار خود چشم‌گیر بوده است. 

بهترین کتاب‌هایی که کودکان را به بلند‌خوانی تشویق می‌کند، کتاب‌هایی است که تکرار زبانی دارد. کتاب‌های تصویری بدون متن هم برای تمرین قصه‌گویی و تقویت زبان گفتار و نوشتار مناسب است. هر کتابی می‌تواند کودک را به آفریدن قصه خودش تشویق کند.

 

بهترین وسیله فهم آینده

اما قصه و قصه‌گویی‌، کار‌کرد مهم دیگری نیز دارد که شاید کمتر به آن پرداخته می‌شود. قصه بهترین وسیله برای فهم بزرگ‌ترین آثار ادبی و هنری است. قصه‌ها بر خلاف شکل‌های دیگر ادبیات، کودک را در راه کشف هویت و معنای زندگی خویش هدایت می‌کند. قصه به کودک می‌آموزد برای ادامه تکامل شخصیت فردی چه تجربه‌هایی ضروری‌اند. قصه به کودک قول می‌دهد اگر شجاع باشد و در راه این تلاشِ طاقت‌فرسا و مهیب قدم بردارد نیروهای خیر‌اندیش و نیکوکار به کمکش می‌آیند و موفقیت او حتمی خواهد بود. قصه‌ها به کسانی که بزدل و تنگ‌نظرند و کوشش نمی‌کنند هویت خویش را بیابند، اخطار می‌کنند که ناچار خواهند شد به یک زندگی ملال‌آور و یکنواخت قناعت کنند البته اگر به سرنوشت بدتری دچار نشوند.

..........................................

 

از مهم‌ترین داستان‌های آموزنده، قصه‌های اهل بیت است که از همان کودکی باید به بچه‌ها آموخت

سفر به تاریخ

حالا که ضرورت قصه و نقش مهم آن در تربیت روشن شد، باید به این سوال پاسخ داد که چه قصه‌هایی بهترین تاثیر را در کودک می‌گذارند؟

کودکان در یک سالگی از شنیدن قصه لذت می‌برند، در این سن قصه‌های کوتاه همراه با تصاویر و لحن آهنگین برای کودک جذاب است. در فاصله سنی دو، سه سالگی مدت زمان توجه کودکان کوتاه است، از‌این‌رو مناسب است از قصه‌های کوتاه که شامل تجربه‌های روزانه کودک و دارای جمله‌های تکراری و روان باشد، استفاده کنید.

در فاصله سنی چهار تا شش سالگی علاوه بر اهداف ذکر شده برای قصه، می‌توان از آن برای آمادگی رفتن به مدرسه، افزایش علاقه وی به علم‌آموزی و حتی آموزش‌های اولیه برای خواندن استفاده کرد. سعی کنید این تجربه خوشایند را با شادی، سرگرمی و استفاده از قهرمانان قصه‌هایی که بسیار پر تلاش و موفق هستند همراه کنید از هفت سالگی به بعد می‌توان به کمک کتاب‌های ساده، خواندن قصه‌ها را به او واگذار کرد و دایره لغات کودک را افزایش داد و از کتاب‌هایی که با خلاقیت‌های تصویری امکان شریک‌شدن کودک را در خواندن قصه مهیا می‌کند، استفاده کرد.

در این میان بیان داستان‌های آموزنده دینی نکاتی را دارد که خوب است والدین حتما به آن‌ها توجه کنند: 

الف) داستان‌هایی که برای بچه‌ها تعریف می‌شود باید از جنبه‌های خوب و مورد پسندِ آن‌ها به موضوع پرداخت.

ب) روضه‌های داغ و نکاتی که دل بچه‌ها را به درد می‌آورد برای سنین زیر شش سال مناسب نیست و باعث می‌شود اثرات مخرب روی روان آن‌ها بگذارد.

د) هدف اصلی از تعریف کردن این داستان‌ها‌، شناساندن ائمه‌(ع) است و اینکه ضمن آشنایی با آن شخصیت، دوستی و الفتی در بچه نسبت به آن شخصیت ایجاد کند تا دل او به آن سمت کشیده شود.

و ) در داستان‌ها بیشتر باید از دلاوری‌ها و قهرمانی‌ها و همچنین مهربانی‌ها و محبت‌های ائمه صحبت شود.

 

کلیــد واژه هــا
اشتراک گذاری
نظــر شـــما
نـــام پســت الکترونیــکی تصویـر امنـیتی