موزه فرش آستان قدس رضوی، استثنایی است
نظر سنجی







 
فرهنگ وهنر / هنر پ + پ پ -

پروفسور هادی مکتبی، استاد هنر دانشگاه آمریکایی بیروت:

شهرآرا آنلاین: پروفسور هادی مکتبی، استاد هنر دانشگاه آمریکایی بیروت و تنها دارنده دکترای هنر اسلامی از دانشگاه آکسفورد لندن است. وی متولّد و ساکن بیروت است اما از افتخارات خود می‌داند که اصالت وی از سوی پدر به محلّه دردشت اصفهان و از طرف مادر به خراسان می‌رسد و از نوادگان آخوند ملّامحمدکاظم خراسانی است.

به گزارش گروه فرهنگ و هنر شهرآرا آنلاین، چه بسا عِرق ملّی و اصالت خراسانی و اصفهانی‌اش و این که محله او «دردشت» را به سبب ساختارش شهری صفوی می‌نامند، آنگونه برایش رقم زد که در سال 2007 میلادی، مقاله‌ای با عنوان «پس از صفویان: فرش‌های خراسان در سده‌های 18 و 19 میلادی» را در کنفرانس بین‌المللی فرش‌های شرقی (icoc) در استانبول، به عنوان یکی از چهار سخنران این کنفرانس ایراد کند. حضور او در این کنفرانس در سال 2011 نیز به عنوان یکی از چهل سخنران دعوت‌شده از سراسر جهان و ارائه مقاله‌ای با عنوان «فرش‌های سلطنتی قاجار»، افتخاری دیگر را برای ایران و ایرانی به ارمغان آورد. کتاب‌ها و مقاله‌های فراوان او در معرفی فرش ایرانی در محافل بزرگ علمی، برگ‌هایی زرین از سند طلاییِ میهن‌دوستی اوست.

دکتر هادی مکتبی از مشاوران موزه فرش آستان قدس رضوی نیز هست. حضور یک‌روزه او در مشهد به قصد زیارت حرم مطهّر امام رضا(ع) و بازدید از موزه فرش به همراه مادر فرهیخته‌اش ـ که او نیز از استادان دانشگاه آمریکایی بیروت است ـ و دوست و همراه وی، آقای رضا کمالی ـ از فرش‌شناسان تبریز ـ را غنیمت شمردیم و با این متخصص جوان، دقایقی را به گفت‌وگو نشستیم. گفت‌وگویی گرم با پروفسور هادی مکتبی که با لهجه‌ای نمکین، فارسی سخن می‌گوید.

 

آقای دکتر! بیش از دو سال از واپسین بازدید شما از موزه فرش آستان قدس رضوی می‌گذرد. بازدید امروز چطور بود؟

عالی بود. دفعه پیش که از موزه بازدید کردیم، ساختمان جدید موزه فرش، مراحل پایانی ساخت را می‌گذراند و هنوز فرش‌ها به این ساختمان منتقل نشده بود. اینجا نسبت به ساختمان پیشین، خیلی بهتر است. آن‌گونه که مسئولان برای ما شرایط را توضیح دادند، به نظر من استانداردش بالاست.

شما معمولاً حسّاسیت ویژه‌ای نسبت به میزان نور و رطوبتِ محل نگه‌داری فرش‌های قدیمی دارید. از این نظر، موزه را چطور دیدید؟

نور، خوب بود. فرش به این موارد، خیلی حسّاس است. هرچه نور کمتر باشد، برای ماندگاری فرش بهتر است. می‌دانید؟ زمانی شاه‌طهماسب، یک فرش صفوی را  به امپراتور اتریش اهدا کرد. سال‌ها این فرش در کاخ پادشاهان اتریش بود تا این که 80 سال پیش که اتریش، تبدیل به جمهوری شد، این فرش به موزه آن کشور رفت. الآن که آن را می‌بینید، خیلی با عکس‌های 80 سال گذشته‌اش فرق دارد. برّاق بودنش را از دست داده است. زمانی‌که نور کنترل نشود، این آسیب‌ها را دارد. اما اینجا در طبقه پایین موزه، من فرشی را دیدم که در شناسنامه آن نوشته بود احتمالاً اهدایی شاه عباس است. رنگ این فرش، خیلی برّاق است. این، علاوه بر جنس خوب فرش، نگه‌داری‌اش را نشان می‌دهد که پس از سیصد چهارصد سال، با خود می‌گویید: «عجب فرشی بوده!» وقتی به آن نگاه می‌کنید، می‌گویید: «خدا بافنده‌اش را رحمت کند!» اما این را نیز باید گفت که «خدا به نگه‌دارنده‌اش هم برکت دهد

روشنایی این موزه با لامپ‌های اِل‌ای‌دی (LED) است که طبق نظر متخصصان «اداره حفاظت و مرمّت آثار فرهنگی» آستان قدس رضوی، لوکس پایینی دارند و علاوه بر آن، ساعت کار موزه هم چهار ساعت و نیم در روز است.

این، خیلی خوب است. هرچه ساعت کار کمتر باشد، بهتر است. نور بر روی فرش‌های دوره صفوی که متعلّق به سیصد چهارصد سال پیش از این هستند، باید کم باشد. نمای آن کم می‌شود؛ اما آینده‌اش بهتر است.

شما از موزه‌های گوناگون بازدید داشته‌اید. این موزه را در مقایسه با سایر موزه‌های جهان در چه سطحی می‌بینید؟

خود این موزه فرش در مقایسه با همه جهان، استثنایی است. البته اتیکت‌های معرفی فرش‌ها باید واضح‌تر شود و اطلاعات بیشتری هم به مخاطب بدهد. اینجا همین الآن، 102 تخته فرش در حال نمایش است. فکر نمی‌کنم غیر از موزه فرش تهران و استانبول، سایر موزه‌های جهان، بیشتر از ده تخته فرش بتوانند نمایش دهند. در لندن، آمریکا و سایر کشورها، فرش، جزئی از موزه است. فرش، چون سنگین و جاگیر است، به آن اهمیت نمی‌دهند. واشنگتن، یک موزه برای نسّاجی دارد که شامل فرش و پارچه است. فرانسه و انگلیس و روسیه هم همین‌طور. موزه‌های این کشورها ویژه فرش نیست؛ عمومی است و فرش، کتاب، نقاشی و ...، در کنار هم در یک موزه هستند. موزه فرش آستان قدس رضوی، استثنایی است. باید تبلیغات بسیار انجام شود و به‌ویژه با موزه‌های دیگر ارتباط برقرار کند.

فکر می‌کنید اگر تبلیغات وسیع انجام شود، این موزه می‌تواند عامل جذب توریست به ایران شود؟

صددرصد. مجموعه شبیه به این موزه در سطح جهان، فقط در تهران است. فرش‌های موزه استانبول، ترک‌بافت هستند که البته موزه ضعیفی است. اما از آنجایی که استانبول به اروپا نزدیک‌تر است، افراد زیادی به آنجا می‌روند و تصوّر می‌کنند بهتر از آن وجود ندارد. برخی فرش‌هایشان هفتصد هشتصد سال قدمت دارد. با وجود این، قابل مقایسه با فرش‌های موزه آستان قدس رضوی و تهران نیستند. مردم دنیا خبر ندارند و موزه‌های آستان قدس رضوی و تهران را نمی‌شناسند.

در این موزه، فرشی به طور خاص، نظر شما را به خود جلب کرد که بگویید این دیگر دومی ندارد؟

زیادند! بسیاری از فرش‌های این موزه، منحصربه‌فردند. یکی از فرش‌ها که الآن در حال نمایش نیست و در خزانه است، فرش تمام‌ابریشم «چهارباغ» است که فوق‌العاده است.

(آقای کمالی اضافه می‌کند): هشتاد سال پیش که برخی فرش‌ها را برای مدّتی به موزه‌های خارج از کشور فرستادند، این هم یکی از آن‌ها بود. زمانی‌که برگشت، کسی نمی‌دانست این فرش، کجاست. یک نسل از دیدن آن محروم بودند تا این که بعدها مشخص شد این فرش، همان فرش گم‌شده است.

آن‌طور که مسئول موزه فرش می‌گوید، به دنبال ایجاد فضا و ویترینی ویژه این فرش هستند و به همین دلیل هم فعلاً در خزانه است.

کار درستی است. مهم‌ترین فرش دنیا، «فرش اردبیل» در موزه لندن است. این فرش را شاه طهماسب صفوی برای بقعه جدّش شیخ صفی‌الدین اردبیلی سفارش داده بود. این فرش، بی‌همتاست و الآن در سالن هنرهای اسلامی این موزه نگه‌داری می‌شود. هفت هشت سال پیش، یک سیستم جدید فقط برای این فرش درست کردند. فرش، تقریباً پنجاه متر است. چراغ‌های اِل‌ای‌دی (LED) حدود دو متر بالای فرش قرار دارند. صندلی‌هایی در اطراف قرار داده شده‌اند که افراد برای تماشا بر روی آن‌ها می‌نشینند. هر ده دقیقه یا یک ربع، چراغ‌ها برای یک تا دو دقیقه روشن می‌شوند و دوباره به صورت خودکار خاموش می‌شوند تا نور بر روی فرش، اثر منفی نگذارد.

فرش‌های نفیس و کهنِ طبقه پایین موزه آستان قدس رضوی نیز باید با شیوه‌ای شبیه به این، نگه‌داری شوند؛ به‌ویژه اگر جنس فرش، مانند قالی «چهارباغ»، ابریشم باشد. این که مسئولان این موزه به دنبال شیوه صحیح نمایش این فرش ارزشمند هستند، بسیار عالی است.

فرش اردبیل از چه نظر، بهترین فرش جهان است؟ چطور سر از موزه لندن درآورد؟

نفاست و بهترین بودن آن به دلیل سبک، نقشه و قدمت آن است. شاید یکی از قدیم‌ترین فرش‌های ایران باشد. از نکته‌های ویژه آن این است که به سفارش شاه ایران، شاه‌طهماسب، برای مقبره جدّش شیخ صفی‌الدین اردبیلی بافته شده است. دیگر این که همه شناسنامه فرش بر روی آن بافته شده است و این در دوره صفوی رایج نبود؛ مانندِ درج تاریخ، اسم بافنده (مقصود کاشانی)، محل استفاده از فرش و ... . 120 سال پیش در دوره قاجار، افرادی آن را به کنسول انگلیس فروختند. در لندن، طی مزایده‌ای در آن زمان به قیمت کلان 200 هزار پوند فروش رفت که چون کسی توانایی خرید آن را نداشت، ملکه انگلیس آن را خرید و به موزه داد. جالب اینجاست که پس از پنجاه سال، مردم متوجه شدند که فرش اردبیل، تک نبوده است؛ جفت بوده. یکی از این فرش‌ها 90 درصد سالم بوده است و دیگری 60 درصد. انگلیسی‌ها گفتند «فقط یکی بوده!» چند جزء را از آن یکی که بیشتر تخریب شده بود، گرفتند و فرشی را که 90 درصد سالم بود، مرمّت کردند و آن یکی از بین رفت. در دوره قاجار هم جفت نمی‌بافتند؛ چه برسد به صفوی. فرشی که پنجاه شصت متر مربع است، جفت بوده است! این، اهمیت دارد.

جالب اینجاست که این بهترین فرش هم ایرانی‌ است!

بسیاری از جاها این‌گونه است. از گران‌ترین فرش دنیا که به فروش رفت، خبر دارید؟

باز هم یک «ترین» دیگر؟

البته. یک موزه خصوصی در واشنگتن که مجموعه فرش‌های بسیار عالی از دوره صفوی داشت، تصمیم گرفت که این‌ها را بفروشد و به جای اقلام ایرانی، نقاشی‌های مدرن آمریکایی را به نمایش بگذارد. شش ماه پیش، یکم ماه ژوئن، مزایده‌ای برگزار کرد که بهترین مزایده هنر در دنیا بود. از 24 تخته فرش، هجده نوزده تخته، ایرانی بود که زمان شاه‌عباس، یک سناتور آمریکایی خریده بود و از آن‌ها موزه درست کرده بود. گران‌ترین فرش این مجموعه، قالی کرمان بود که بافتی شبیه همان فرش برّاقی داشت که در طبقه پایین موزه آستان قدس رضوی است. البته فقط چهار متر مربع بود. به آن، پنج تا ده میلیون دلار قیمت زدند و 34 میلیون دلار به فروش رفت. آن را یک فرش استثنایی می‌دانند. چیزهای بی‌همتایی بودند؛ چرا که این‌گونه فرش‌ها در بازار نیستند. هر کس و هر موزه یا کشوری قدرت خرید این‌گونه فرش‌ها را ندارد. باید بدانید که چیزهایی که در اینجا دارید، ارزششان چیست. نادرند. بی‌نظیرند. مردم فکر می‌کنند آن فرش کوچکی که به فروش رفت، بهترین قالی دوره صفوی است. شاید از بهترین‌ها باشد؛ اما بهتر از آن که در لندن است، نیست. بهتر از برخی فرش‌هایی که در موزه آستان قدس رضوی و تهران نگه‌داری می‌شوند، نیست. در این شش ماه، پس از آن مزایده، قیمت فرش‌های کهن در آمریکا بالا رفته است. آینده این فرش‌ها بهتر از اکنون است. این‌ها متعلّق به ایران هستند و باید به اینجا آورده شوند؛ نه کشورهایی که با این هنر بیگانه‌اند.

در موزه آستان قدس رضوی، یک مجموعه از فرش‌های معاصر هم به نمایش درآمده است. نظرتان درباره این نسل امروزی‌ها چیست؟

فوق‌العاده‌اند. به‌خصوص فرش‌های خانواده صفدرزاده حقیقی، عالی‌اند؛ بی‌نظیرند.

توصیه و پیشنهادی برای ما دارید؟

(حرف آخر را مادر دکتر مکتبی، خانم سوسن جعفرآغا، استاد زبان انگلیسی دانشگاه آمریکایی بیروت می‌زند): تبلیغات، تبلیغات، تبلیغات. یک کنفرانس فرش باید در اینجا برگزار شود و از سراسر جهان بیایند و ببینند. شما از تجربیات آن‌ها استفاده می‌کنید؛ آن‌ها نیز با این مجموعه بزرگ آشنا می‌شوند. زبان انگلیسی هم خیلی مهم است. اگر وب‌سایت موزه، بخش انگلیسی‌اش را هرچه سریع‌تر تکمیل کند، خودش تبلیغات بزرگی است.

*با نصب نوار ابزار شهرآرا آنلاین بر روی مرورگر خود، آخرین اخبار این رسانه را بدون ورود به سایت دریافت نمائید.

کد خبرنگار : 92183
تعداد بازدید : 214
امتیاز به این مطلب :  0 راي
کلیدواژه ها:

زمان انتشار : 16:50 1392/10/21
   نظری یافت نشد

نام و نام خانوادگی ایمیل
نظر
کلید را به راست بکشید
 
کاربر آنلاین